युद्धभूमौ रावणः क्रोधेन दत्तं महास्त्रं भीषणवेगेन गर्जितमिव वज्रं विद्युतं च, लक्ष्मणं मध्ये युद्धस्य अभिमुखं वेगेन अभिपतितम्। तस्य अस्त्रस्य लक्ष्मणं प्रति पततः रामः मन्त्रं जपन्, "शुभं भवतु लक्ष्मणस्य; निष्फलं भव, हे शस्त्र, तव प्रयासः व्यर्थः!" इति उक्तवान्। रावणेन रुष्टेन युद्धे मुक्तं तदस्त्रं विषधरः इव तेजस्वी लक्ष्मणं, भीरुत्वं प्राप्तं, अभिप्रविष्टम्। तद् महाबलम् दीप्तं शस्त्रं नागराजस्य जिह्वा इव, लक्ष्मणस्य विशालवक्षसि महान् वेगेन पतितम्। रावणस्य शक्त्या क्षिप्तेन तेन अस्त्रेण लक्ष्मणः हृदयमाविश्य भूमौ पतितः। लक्ष्मणं तत्र समीपे तथावस्थितं दृष्ट्वा रामः महावीर्यः भ्रातृस्नेहेन दुःखेन अभिभूतः। क्षणं चिन्तयित्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, सः महाक्रोधमापन्नः, युगान्ताग्निरिव। "एषा न विषादस्य कालः" इति विचार्य, रामः रावणं हन्तुं दृढनिश्चयः, तीव्रयुद्धे प्रवृत्तः, लक्ष्मणं च यथाशक्ति रक्षितुम् प्रयत्नशीलः। तदा रामः लक्ष्मणं, युद्धे शस्त्रदत्तेन, रक्तवर्णं, पर्वतं सर्पेण सह शयानं इव, दृष्टवान्। वानरश्रेष्ठाः अपि प्रयत्नं कृत्वा, रावणेन दत्तं अस्त्रं न सहन्त। तीक्ष्णराक्षसैः बाणवर्षेण विद्धं तदस्त्रं सौमित्रिं आघात्य भूमौ प्रविष्टम्। रामः तद् भीषणम् अस्त्रं हस्ताभ्यां गृह्य, युद्धे क्रोधेन बलवान्, तद् विदार्य दूरं निनीत। रामः अस्त्रं निष्कर्षन्, रावणः महाबलः तं सर्वाङ्गेषु बाणैः विद्धवान्। तेषां बाणान् उपेक्ष्य, रामः लक्ष्मणं आलिङ्ग्य, हनुमन्तं सुग्रीवं च महावानरं सम्बोधितवान्—"लक्ष्मणं परिवृत्य दृढं स्थित्वा, हे वानरश्रेष्ठाः, मम चिरं कामितं वीर्यं दर्शयितुं कालः सम्प्राप्तः। एष दशग्रीवः दुष्टात्मा, दुरात्मा, हन्तव्यः; यथा चातकः ग्रीष्मान्ते मेघान् आकाङ्क्षति, तथा अहम्। इदानीं सत्यं वदामि—रावणं विना वा रामं विना वा लोकं द्रक्ष्यथ, हे वानराः। राज्यहानिः, वनवासः, दण्डकवनं विचरणम्, वैदेह्याः दुःखम्, राक्षसैः संगमः—एतत् सर्वं दुःखं, नरकसदृशं, यद् अहं अनुभूतवान्, अद्य रावणं हत्वा युद्धे सर्वं त्यजामि। अत्रार्थं वानरसैन्यं संगृहीतम्, अत्रार्थं वालिं हत्वा सुग्रीवं राज्ये स्थापितम्, अत्रार्थं समुद्रं तीर्य सेतुं निर्मितम्। इदानीं एष दुष्टः मम दृष्टिपथे युद्धे आगतः; दृष्टिपथे आगतः जीवितुं न अर्हति। रावणः मम दृष्टेः आवेशे स्थितः, यथा सर्पः अन्यस्य विषदृष्टेः, अथवा गरुडदृष्टेः सर्पः। सुखेन पश्यत, हे महावानराः, मम रावणस्य च युद्धं पर्वतशृङ्गेषु स्थित्वा। अद्य त्रिलोकेषु, गन्धर्वैः, देवैः, ऋषिभिः, सुरैः सह, मम युद्धे रामरूपं सत्यं पश्यन्तु। अद्य अहं तादृशं कर्म करिष्यामि, यद् यावत् भूमिः तिष्ठति, सर्वे लोकाः, चलाचलाः, देवैः सह, संगम्य स्मरिष्यन्ति, कथयिष्यन्ति च युद्धस्य वृत्तान्तम्।" एवं उक्त्वा रामः निश्चयवान्, दशग्रीवं रावणं युद्धे तीक्ष्णैः सुवर्णदीप्तैः बाणैः विद्धवान्। ततः रावणः दीप्तैः बाणैः गदाभिः च रामं वृष्टवान्, मेघः वारिवृष्टिं यथा। रामरावणयोः उत्तमबाणैः परस्परं आघातितैः महान् शब्दः उत्पन्नः। तयोः बाणाः भग्नाः, विकीर्णाः, दीप्ताग्राः, आकाशात् भूमौ पतिताः। रामरावणयोः धनुःशब्दः अद्भुतः, सर्वभूतान् भयङ्करः अभवत्। रावणः रामस्य महाबलस्य दीप्तधनुषः बाणवर्षेण अभिभूतः, भयेन पलायितः, वातेन आघातितः मेघः इव। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे एकशततमः सर्गः श्रूयताम्। युद्धभूमौ रावणस्य शक्त्यास्त्रेण लक्ष्मणः वीरः रक्तधाराभिः सिक्तः पतितः। रामः रावणं दुष्टं युद्धे बाणवर्षं कृत्वा सुशेनं सम्बोधितवान्—"एष वीरः लक्ष्मणः रावणबलात् भूमौ पतितः, सः सर्पः इव व्यथमानः, मम दुःखं जनयति। रक्तसिक्तः वीरः, जीवनात् अपि प्रियः—अहं तं एवं पश्यन्, मनः व्याकुलं, किं बलं अस्ति मम युद्धाय? एष भ्राता, युद्धे प्रसिद्धवीर्यः, शुभलक्षणः; यदि सः गतः, जीवनेन वा सुखेन वा किम्? मम बलं लज्जितं इव, धनुः हस्तात् स्रवति, बाणाः स्खलन्ति, दृष्टिः अश्रुभिः आवृतम्। मम अङ्गानि शिथिलानि, स्वप्नमिव; गहनं चिन्ता वर्धते, मृत्युकामना अपि जायते। भ्रातरं रावणेन दुष्टेन पतितं, व्यथितं, प्राणभागेषु गृहीतं पश्यन्...