क्रोधेन तपोभ्रंशेन च समाक्रान्तः स महात्मा, यस्येन्द्रियाणि न तदा निगृहीतानि, आत्मनि शान्तिं न प्राप्नोति स्म, हे राम। तपोभ्रंशकारणात् तस्य मनः क्लेशमगमत्; स निश्चित्य मनसा, "नाहं कोपं गमिष्यामि, नापि किञ्चिद्वदामि," इति संकल्पमकरोत्। अथवा, "शतान्यपि वर्षाणि न श्वास्ये, आत्मानं शोषयिष्यामि, जितेन्द्रियः सन्," इति चास्य मतिरभूत्। "यावत् तपसा ब्राह्मणत्वं न प्राप्नोमि, तावन्न श्वास्ये, न खादिष्ये, अनन्तानि वर्षाणि," इत्येवम् अवदत्। तस्य तपश्चर्यमनुष्ठानस्य काले, शरीराणि न नश्यन्ति स्म; एवं स महर्षिः लोकेऽप्रतिमं व्रतम् आस्थाय, सहस्रवर्षपर्यन्तं तपः समाचरत्, हे रघुनन्दन। एवं षष्टिपञ्चशः सर्गः बालकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। ततः, हे राम, स महर्षिः हिमालयं परित्यज्य, पूर्वदिशं प्राप्य, तत्रातिदुःखकरं तपः समारब्धवान्। सहस्रवर्षपर्यन्तं मौनव्रतम् आलम्ब्य, अतुल्यं दुष्करं च तपः कृतवान्, हे राम। सहस्रवर्षे समाप्ते, स महर्षिः काष्ठसदृशो भूत्वा, बहुभिः क्लेशैः कम्पितः, कोपं हृदि नाविशत्। एवं निश्चित्य, अनवद्यं तपः समारब्धवान्; सहस्रवर्षव्रते पूर्णे, स महातपाः—तदा भोजनं कर्तुं आरब्धवान्, हे रघुकुलश्रेष्ठ। तत्रेन्द्रः ब्राह्मणरूपधारी भूत्वा, तस्मात् सिद्धं भोजनं याचितवान्। स यथानिश्चयं सर्वं भोजनं ब्राह्मणाय दत्तवान्; तस्मिन्सर्वे भोजनं दत्ते, स्वयम् न किञ्चिद् अभुक्तवान्। ब्राह्मणं प्रति किञ्चिदपि न उक्तवान्, मौनव्रतम् अनुष्ठाय; पुनः मौनं समास्थाय, न श्वास्येति संकल्पमकरोत्। ततः पुनः सहस्रवर्षाणि, स महर्षिः न श्वास्यत्; तस्य निःश्वासरहितस्य शिरसः धूमः निष्प्रसूतः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः, पीडितवत्; तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाश्च—तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजांसि नष्टानि, सर्वे दुःखार्ताः, पितामहम् उपजग्मुः। "भगवन्, स महर्षिर्विश्वामित्रः, नानाप्रकारेण परिक्षिप्तः कोपितश्च, तपसा अधिकं वर्धते। तस्मिन्सर्वथा दोषः कश्चिदपि न दृश्यते; यदि तस्य हृदि स्थितं कामं न दास्यामः, स तपसा त्रीन् लोकान् चराचरान् विनाशयेत्। सर्वाः दिशः कम्पन्ते, न किञ्चिद् दृश्यते। सर्वे सागराः समाकुलिताः, पर्वताः विदीर्णाः, पृथिवी च कम्पमाना, वातः प्रचण्डः सञ्जातः। हे ब्रह्मन्, किं कर्तव्यमिति न वेद्मः; कश्चित् नास्तिकः न भवति, किन्तु त्रयो लोकाः मोहिताः, मनांसि चातिविक्षिप्तानि। सूर्यः अपि स्वतेजसा रहितः, महर्षेः तेजसा; यावत् स महर्षिः प्रशमं न गच्छति, तावत् कश्चित् सम्यग् न चिन्तयितुं शक्नोति। तावत्, हे भगवन्, स वह्निसदृशः महातेजाः ऋषिः, त्रीन् लोकान् सम्यक् दग्धुम् अर्हति, यथा पूर्वं प्रलयाग्निः। तस्मात्, देवाधिपत्यं तस्मै दातव्यम्; यत् तस्य हृदि स्थितं, तत् दातव्यम्," इति। एवं सर्वे देवाः पितामहपुरोगमाः, मधुरया गिरा महात्मानं विश्वामित्रं प्रोचुः—"ब्राह्मर्षे, स्वागतमस्तु ते! तव तपसा तृप्ताः स्म।" "तव महत्तपसा, कौशिक, ब्राह्मणत्वं प्राप्तं; अहं च मरुद्गणैः सह तवायुः प्रदास्यामि।" "स्वस्ति ते, सौम्य, यथेष्टं गच्छ," इति ब्रह्मणा सह सर्वैः सुरगणैः उक्तं श्रुत्वा, स महर्षिः हर्षपूर्णः प्रणिपत्य अवदत्—"यदि मया ब्राह्मणत्वं च दीर्घायुष्यम् च प्राप्तं, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च मां वृण्वन्तु। क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठः स्याम्, ब्रह्मवेदविदां च।" "वासिष्ठः ब्रह्मपुत्रः, एतद् मयि देवेषु प्रतिपादयतु; यदि एषः परमः कामः मम पूर्णः, तदा श्रेष्ठाः देवाः प्रतियान्तु।" तदा देवैः तुष्टः वसिष्ठः, ऋचाम् श्रेष्ठः, ब्राह्मर्षिणा सह सौहार्दं कृत्वा, "एवं भवतु," इत्युक्तवान्। "त्वं ब्राह्मर्षिः एव, न संशयः; सर्वं सिद्धं तव," इत्युक्त्वा, सर्वे देवाः यथागतं प्रतिपेदिरे। विश्वामित्रः धर्मात्मा, परमं ब्राह्मणत्वं प्राप्त्वा, ब्राह्मर्षिं वसिष्ठं सम्यक् पूजयामास। स कामं पूर्णं कृत्वा, तपसा स्थितः, पृथिवीं समन्तात् विचचार। एवं, हे राम, महात्मा ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। एष, हे मुने, राम, एष तपः मूर्तिमान्, एष सनातनः धर्मः, एष परं शौर्यस्य आश्रयः। इत्येवमुक्त्वा स महातेजाः मुनिः तूष्णीं बभूव; तस्य वचः रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ शतानन्दस्य श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं प्रत्युवाच—"धन्योऽस्मि, कृतोऽस्मि, हे मुनिश्रेष्ठ, येन तव सन्निधिना—" "त्वं, हे कौशिक, काकुत्स्थवंशजेन सह मम यज्ञं प्राप्तवान्; त्वया, हे ब्राह्मण, दृष्टमात्रेण, हे महर्षे, अहं विशुद्धः।" "बहूनि नानाविधानि गुणानि मयि त्वां दृष्ट्वा आगतानि; तव महत्तपः विस्तारतः श्रुतम्, हे ब्राह्मण।" "श्रुतवांश्चास्मि, हे महाभाग, रामात् च सभायाः च, प्रविश्य च सभां, बहूनि तव गुणानि श्रुतानि।