तस्मिन्नेव क्षणे महान् ऋषिः ताम् राम्भाम् शक्त्या शापेन शिलात्वं नीतवान्। तस्य वचनं श्रुत्वा कामः तत्रात्यन्तं विघ्नितः प्रस्थितः। तदा क्रोधेन तपःक्षयेन च अभिभूतः स महात्मा, यस्य इन्द्रियाणि अपि न निगृहीतानि, शान्तिं न लब्धवान्। तपसः विघ्नात् मनसि तस्य व्यग्रता अभवत्; निश्चित्य सः मनसि, "न क्रोधं करिष्यामि, न च किमपि वदिष्यामि," इति। अथवा, "शतशः वर्षाणि अपि न श्वास्ये; इन्द्रियजयेन आत्मानं शोषयिष्यामि," इति निश्चयम् अकरोत्। "यावत् ब्राह्मणत्वं तपसा सम्पादयिष्ये, तावत् अहम् अन्नं वा श्वासं वा न गृह्णीयाम्, अनन्तशः वर्षाणि," इति प्रतिज्ञां कृतवान्। तस्य तपस्यन् देहाः न नश्यन्ति; एवं सहस्रवर्षाणि सः ऋषिसत्तमः अद्भुतां प्रतिज्ञां जगति कृतवान्। एषा बालकाण्डस्य पञ्चषष्टितमः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे। ततः, हे राम, स महर्षिः हिमालयप्रदेशम् परित्यज्य पूर्वदिशं गतः, तत्रात्यन्तं दुस्तरं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षाणि मौनव्रतम् अकरोत्, अतुलं कठिनं तपः उपार्जितवान्। सहस्रवर्षे समाप्ते स महर्षिः काष्ठसदृशः बहुविघ्नैः कम्पितः, क्रोधं हृदये न स्थापयामास। तस्य निश्चयेन, हे राम, अविच्छिन्नं तपः अकरोत्; सहस्रवर्षप्रतिज्ञायां पूर्णायां स महातपाः—तदा अन्नं भक्षणं आरभत्, हे रघुकुलश्रेष्ठ। इन्द्रः ब्राह्मणरूपधारी तस्य समीपं आगत्य तस्य पक्वं अन्नं याचितवान्। सः ब्राह्मणाय सर्वं अन्नं दत्तवान्; सर्वे अन्ने दत्ते स महातपाः स्वयम् किञ्चित् अपि न भुक्तवान्। ब्राह्मणं प्रति किमपि न उक्तवान्, मौनव्रतं धारयन्। पुनः मौनं उपगम्य श्वासं न गृह्णन् स्थितवान्। ततः, अपरस्मात् सहस्रवर्षे स ऋषिसत्तमः श्वासं न अकरोत्; श्वासरहितः तस्य शिरसः धूमः उत्पन्नः। तेन धूमेन त्रिलोका व्यथिताः, पीडिताः इव। तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, नागाः, राक्षसाः—सर्वे तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, तेषां प्रभा नष्टा। सर्वे दुःखेन अभिभूताः ब्रह्माणं उपगच्छन्। "देव, महर्षिः विश्वामित्रः बहुधा प्रमादितः, क्रोधितः च, तपसा अतिशयेन वर्धते। तस्मिन् लघुतरः दोषः अपि न दृश्यते; यदि तस्य मनसि इच्छितं न प्रदीयते, त्रिलोका चलाचलानि तपसा विनष्टानि भविष्यन्ति। सर्वदिशः विक्षिप्ताः, किञ्चित् अपि न दृश्यते। सर्वे समुद्राः विक्षुब्धाः, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पमाना, वातः तीव्रः भ्रमं जनयति। हे ब्रह्मन्, किं करिष्यामः न ज्ञायते; न कश्चित् नास्तिकः, किन्तु त्रिलोका विमूढाः, मनांसि अतिव्यग्राणि। सूर्यः अपि तस्य तेजसा प्रभां नष्टवान्; यावत् महर्षिः प्रसन्नः न भवति, तावत् कश्चित् बुद्धिं न स्थापयितुं शक्नोति। यावत्, हे भगवन्, स अग्निसदृशः महातेजस्वी ऋषिः त्रिलोकेषु सर्वं दहिष्यति, यथा पूर्वं प्रलयाग्निः। तस्मात् देवाधिपत्यं तस्मै दत्तव्यं; यत् तस्य मनसि, तत् प्रदीयताम्।" ततः सर्वे देवाः ब्रह्मणा सह, सौम्यं वचनं महात्मन् विश्वामित्राय ऊचुः—"ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तपसा वयं तुष्टाः।" "तव तपसा, हे कौशिक, ब्राह्मणत्वं प्राप्तम्; अहं मरुद्भिः सह दीर्घायुष्यम् ददामि।" "शुभं भवतु, सौभाग्यं भवतु, यथेष्टं गच्छ।" ब्रह्मणः वचनं दिविस्थैः सर्वैः श्रुत्वा, स महर्षिः हर्षेण नमस्कारं कृतवान्, वदति स्म—"यदि ब्राह्मणत्वं दीर्घायुष्यम् च प्राप्तवान्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाः च मां वरण्तु; क्षत्रवेदविदां अग्रणीः, ब्रह्मवेदविदां च अग्रणीः भवामि।" "वासिष्ठः ब्रह्मपुत्रः एषां देवानां पुरतः मम एतद् वदतु; यदि एषा परमा इच्छा पूर्णा, तर्हि देवश्रेष्ठाः प्रस्थिताः सन्तु।" ततः देवैः तुष्टः वसिष्ठः, श्रेष्ठः पाठकः, ब्राह्मर्षिणा मित्रत्वं कृतवान्, "एवम् अस्तु," इति उक्तवान्। "त्वं ब्राह्मर्षिः, न संशयः; सर्वं सिद्धम्।" इति उक्त्वा, सर्वे देवाः यथागतं प्रस्थिताः। विश्वामित्रः धर्मात्मा, ब्राह्मणत्वं प्राप्त्वा, ब्राह्मर्षिं वसिष्ठं पूजितवान्। इच्छां पूर्णां कृत्वा, सर्वां पृथिवीं तपसा विचरन् स्थितवान्। एवं, हे राम, स महात्मा ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। एषः, हे मुनिश्रेष्ठ, रामः; एषः तपः मूर्तिमान्; एषः परमं धर्मं, नित्यं स्थितम्; एषः परं शौर्यस्य आश्रयः। एवं उक्त्वा, महाकविः विरामम् अकरोत्; सत्यानन्दस्य वचनं रामलक्ष्मणयोः समक्षं श्रुत्वा—जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं प्रति अभाषत्—"धन्योऽस्मि, भाग्यवान् अस्मि, मुनिश्रेष्ठस्य सन्निधिना।" "त्वं, हे कौशिक, काकुत्स्थवंशजेन सह यज्ञं मम आगतः; त्वया, ब्राह्मण, दृष्टमात्रेण, महर्षे, अहं शुद्धः।" "बहूनि विविधानि गुणानि मम दृष्ट्वा प्राप्तानि; ब्राह्मण, तव तपः विस्तारतः कीर्तितम्।