एवं उक्त्वा महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः, आत्मनः कोपमनुशोकं च न निगृह्य शशाक। तस्य महर्षेः शक्त्या शप्त्या च रम्भा तत्रैव शिलायाम् अभवत्; तस्य वचः श्रुत्वा महर्षेः कामः अपसरत्। कोपवशात् तपोभ्रंशेन च, महात्मा विश्वामित्रः, असंयतः इन्द्रियः, शान्तिं न लेभे। तपोभ्रंशकारणेन चित्तं तस्य क्षुब्धम् अभवत्; तदा निश्चितवान्—"नाहं कोपं करिष्यामि, नापि किञ्चिद् वदामि।" अथवा, "शतान्यपि वर्षाणि न श्वासिष्ये; इन्द्रियैः जित्वा आत्मानं शोषयिष्यामि।" इति संकल्प्य, "यावत् तपसा ब्राह्मणत्वं न प्राप्नोमि, तावत् अनश्नन् अनीश्वरः चिरकालं स्थित्वा न श्वासिष्ये," इति निश्चितवान्। तपस्यन् मम शरीरे रूपाणि न नश्यन्ति इति सः मनसि कृत्वा, सहस्रवर्षपर्यन्तं अनुत्तमं व्रतम् उदधारयत्, हे रघुनन्दन। अथ षष्टिपञ्चाशत्तमोऽयं सर्गः बालयाने श्रीमद्रामायणस्य। ततः, हे राम, महातपाः सः हिमालयं परित्यज्य पूर्वदिशं प्राप्य अतीव घोरं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षाणि मौनव्रतं कृत्वा, अतुलं दुस्तरं च तपः अचरत्। सहस्रवर्षस्यान्ते, दारुणैः विघ्नैः कम्पितः, दारु-सदृशः जातः, सः महर्षिः कोपं हृदि न प्रावेशयत्। एवं निश्चित्य, अक्षयतपसि प्रवृत्तः, सहस्रव्रतस्य समाप्तौ, सः महातपाः— तस्मिन्न् काले भोजनं कर्तुं प्रवृत्तः, हे रघुनन्दन; तदा इन्द्रः ब्राह्मणरूपेण तस्य सिद्धं भोजनं याचितवान्। सः यथानिश्चितम् अखिलं भोजनं तस्मै ब्राह्मणाय दत्तवान्; तस्मिन् सर्वे भोजने दत्ते, महातपाः स्वयम् न किञ्चिद् अश्नात्। मौनव्रतं पालयन्, ब्राह्मणाय किञ्चित् अपि न उक्तवान्; ततोऽपि पुनः मौनं कृत्वा न श्वासन् स्थितवान्। पुनः सहस्रवर्षाणि सः महर्षिः न श्वासन् स्थितवान्; तस्य अश्वासतः शिरसः धूमः उत्पन्नः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः इव अभवन्; तदा देवाः, महर्षयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाश्च— तस्य तपसा तेजसा च विमोहिताः, स्वतेजः नष्टम् इव अभवत्; सर्वे दुःखिताः सन्तः पितामहम् उपजग्मुः। "भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः, बहुधा लुब्धः कोपितश्च, अधिकतरं तपसा वर्धते।" "न ह्यस्य किंचिद् दोषं दृश्यते; यदि हृदि काम्यम् न दत्तम्, सः त्रीन् लोकान् चराचरान् तपसा विनाशयेत्। सर्वदिक् विक्षुब्धा, किञ्चिद् अपि न दृश्यते।" "सर्वे सागराः कम्पन्ते, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पते, वातः वेगवान् भ्रमयन् व्रजति।" "न वयं जानिमः किं कर्तव्यम्; न कश्चन नास्तिकः, किन्तु त्रयो लोकाः मोहिताः, बुद्धयः संकुलिताः।" "सूर्यस्य अपि तेजः नष्टम्, महर्षेः तेजसा; यावत् सः महर्षिः तुष्यति, तावत् कश्चन स्पष्टं न चिन्तयेत्।" "यावत् सः वह्निसमः महातेजाः महर्षिः त्रीन् लोकान् दहेत्, यथा पूर्वं संहाराग्निः।" "देवाधिपत्यं तस्मै दीयताम्; यत् हृदि तस्य, तत् सर्वं दीयताम्।" एवं पितामहपुरोगमाः सर्वे देवा मधुरवचनानि महात्मने विश्वामित्राय ऊचुः—"ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तव तपसा वयं तुष्टाः।" "तव घोरतपसा ब्राह्मणत्वं प्राप्यते; अहं मरुद्भिः सह आयुः प्रदास्यामि।" "स्वस्ति ते, सौभाग्यं ते अस्तु, यथेष्टं गच्छ।" इत्येवं पितामहस्य वचः श्रुत्वा, सर्वैः सुरगणैः उक्तं, सः महर्षिः हृष्टः प्रणम्य प्राह— "यदि मया ब्राह्मणत्वं लब्धम्, दीर्घमायुः च, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च माम् वृत्यन्ताम्; ब्रह्मवेदविदां, क्षत्रवेदविदां च, अहम् अग्रणी स्याम्।" "वासिष्ठः ब्रह्मणः पुत्रः, एतत् मम ब्राह्मर्षित्वं देवेषु प्रतिज्ञापयतु; यदि एषः परमः कामः मम सम्प्राप्तः, तदा देवाः यथागतं यान्तु।" ततः देवैः संतुष्टः वसिष्ठः, ऋषिसत्तमः, तेन ब्राह्मर्षिणा सौहार्दं कृत्वा, "एवमस्तु" इति उक्तवान्। "त्वं ब्राह्मर्षिः एव, न संदेहः; सर्वं सिद्धम्।" इति उक्त्वा सर्वे देवा यथागतं जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा, परमं ब्राह्मणत्वं लब्ध्वा, ब्राह्मर्षिं वसिष्ठं पूजयामास। ततोऽसौ कामं सम्प्राप्य, तपसा प्रतिष्ठितः, पृथिवीं सर्वां विचचार। एवं, हे राम, महात्मा ब्राह्मणत्वं प्राप। एषः, हे मुनिश्रेष्ठ, रामः; एषः तपःस्वरूपः; एषः परमं धर्मं, नित्यं स्थितम्; एषः परं शौर्यस्य आश्रयः। इत्येवं उक्त्वा महातपाः मुनिः तूष्णीं बभूव; शतानन्दस्य वाक्यं रामलक्ष्मणयोः संनिधौ श्रुत्वा— जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं प्राह—"धन्योऽस्मि, कृतार्थोऽस्मि, मुनिश्रेष्ठ, यस्य आगमनात्—" "त्वं, हे कौशिक, ककुत्स्थान्वयेन सहितः मम यज्ञं आगतः; त्वया, ब्राह्मण, साक्षात् दृष्ट्वा, महर्षे, अहं विशुद्धः।