कदाचित् विश्वामित्रः महर्षिः कोकिलस्य मधुरं स्वरं श्रुत्वा हृष्टचित्तः तां निरीक्ष्य सुखं प्राप। तस्याः शब्दस्य, अनुपमस्य गीतस्य, रम्भायाः च रूपस्य कारणात् स महर्षिः संशयं जगाम। सर्वमेतदिन्द्रकृतं मन्यमानः कौशिकसुतः क्रोधेन ग्रस्तः रम्भां शप्तवान्। स तां रम्भां उवाच— "मां कामक्रोधजयिनं मोहितुमिच्छसि, अतः दुःखभागिनि, त्वं दशसहस्रवर्षपर्यन्तं शिलारूपे स्थितास्यसि।" "मम क्रोधदूषितायाः तव ब्राह्मणः महातेजाः तपसा युक्तः मोक्षं दास्यति।" इत्येवमुक्त्वा स महातेजाः विश्वामित्रः महर्षिः स्वक्रोधमनुतापं च निग्रहितुं न अशक्नोत्। तस्य घोरेण शापेन रम्भा तदा शिलायाम् परिवर्तिता; महर्षेर्वचनं श्रुत्वा कामः अपि तत्रतः प्रस्थितवान्। क्रोधेन तपोभ्रंशेन च व्याकुलचित्तः स महात्मा विश्वामित्रः, यः अपि इन्द्रियजयः न प्राप्तः, आत्मनि शान्तिं न प्राप। तपोभ्रंशदुःखेन क्लिश्यमानः स मनसा निश्चितवान्— "नाहं क्रोधं कदापि करिष्यामि, नापि किंचन भाषिष्ये।" "वा, शतान्यपि वर्षाणि न श्वास्ये, इन्द्रियाणि जित्वा आत्मानं शोषयिष्यामि।" "यावत् तपसा ब्राह्मणत्वं न प्राप्नोमि, तावत् न श्वास्ये, न खादिष्ये, अनन्तानि वर्षाणि।" "मम तपस्यतो देहाः न नश्यन्ति; एवं स महर्षिः सहस्रवर्षपर्यन्तं अतुलं व्रतम् अवर्तयत्, हे रघुनन्दन।" एषा श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे पञ्चषष्टितमे सर्गे कथा। ततः, हे राम, स महर्षिः हिमालयं विसृज्य पूर्वदिकं गतः, तत्रात्यन्तं घोरं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षपर्यन्तं मौनव्रतम् आस्थाय, अतिदुष्करं तपश्चर्यां चकार। सहस्रवर्षे समाप्ते स महर्षिः काष्ठसदृशः बहुभिः विघ्नैः कम्पितः, क्रोधं हृदि न प्रवेशयामास। एवं निश्चित्य, हे राम, अक्षय्यं तपः अवर्तयत्; सहस्रवर्षपर्यन्तं व्रते समाप्ते, स महातपाः— तदा भोजनं कर्तुं आरब्धवान्, हे रघुकुलश्रेष्ठ; तदा इन्द्रः ब्राह्मणरूपं धारयित्वा तस्माद् अन्नं याचितवान्। स निश्चितं सर्वम् अन्नं तस्मै ब्राह्मणाय अदात्; सर्वे अन्ने दत्ते, महातपाः स्वयम् किंचिदपि न अष्णोत्। मौनव्रतम् अनुतिष्ठन्, ब्राह्मणं प्रति किंचन न उक्तवान्; पुनः मौनं समालम्ब्य, श्वासं च न कृतवान्। तदा अपरस्मिन् सहस्रवर्षे, स महर्षिः श्वासं न कृतवान्; श्वासरहितः तस्य शिरसः धूमः उत्पन्नः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः इव अभवन्; तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, नागाः, राक्षसाश्च— तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजो लुप्तम् इव च, सर्वे दुःखिताः सञ्जाताः, तदा पितामहम् उपागच्छन्। "भगवन्, विश्वामित्रो महर्षिः बहून् हेतून् प्राप्य मोहितः, क्रुद्धश्च, अधिकं तपोबलं वर्धयति।" "तत्र किञ्चिदपि दोषं न दृश्यते; यदि तस्य मनसि स्थितं न दास्यति," "तपसा त्रीन् लोकान् चराचरान् च विनाशयिष्यति; सर्वाः दिशः कम्पन्ते, किञ्चिदपि न दृश्यते।" "सर्वे सागराः उद्विग्नाः, पर्वताः भग्नाः, पृथ्वी कम्पते, वातः उग्रः प्रवाति, सर्वत्र भ्रमः।" "हे ब्रह्मन्, वयं न जानिमः किं कर्तव्यम्; कश्चित् नास्तिकः न जातः, किन्तु त्रयः लोकाः मोहिताः, चित्तानि अत्यन्तं विपर्यस्तानि।" "सूर्यः अपि तस्य महर्षेः तेजसा तेजः न धत्ते; यावत् महर्षिः तृप्तः न भवति, तावत् कोऽपि सम्यक् चिन्तयितुं न शक्नोति।" "यावत् तावत्, भगवन्, वह्निसमः महातेजाः स महर्षिः त्रीन् लोकान् दग्ध्वा विनाशयिष्यति, यथा पूर्वं प्रलयाग्निः।" "सर्वदेवाधिपत्यं तस्मै दत्तव्यम्; यत् तस्य मनसि वर्तते तत् दातव्यम्।" इति सर्वे देवगणाः पितामहम् अग्रे कृत्वा— मधुरं वचनं महात्मनः विश्वामित्रस्य प्रति ऊचुः— "ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तव तपसा वयं तुष्टाः।" "तव घोरतपसा, कौशिक, त्वं ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; ब्रह्मन्, अहम् मरुद्गणैः सह आयुष्यम् अनुगृह्णामि।" "शिवं भवतु, सौभाग्यं भवतु, गच्छ सुहृद् यथेष्टं।" इति पितामहस्य वचनं सर्वे दिवौकसः उक्तवन्तः। तद्वचनं हर्षेण शृण्वन्, महर्षिः स प्रहृष्टः प्रणिपत्य उवाच— "यदि मया ब्राह्मणत्वं लब्धम्, दीर्घायुष्यम् च," "तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च माम् वृत्यन्ताम्; अहं क्षत्रवेदविदां च, ब्रह्मवेदविदां च श्रेष्ठः स्याम्।" "एतद् वचनं ब्रह्मपुत्रः वसिष्ठः देवेषु मयि प्रतिपादयतु; यदि मम परमोऽयं कामः सिध्यति, देवश्रेष्ठाः यान्तु।" ततः देवैः प्रसादितः वसिष्ठः, श्रेष्ठः पाठकानां, ब्राह्मर्षिणा सह सौहृदं कृत्वा, "एवं भवतु" इति उवाच। "त्वं ब्राह्मर्षिः एव, न संशयः; सर्वं सिद्धम्।" इत्युक्त्वा, सर्वे देवाः यथागतं प्रस्थिताः। धर्मात्मा विश्वामित्रः, उत्तमं ब्राह्मणत्वं प्राप्य, ब्राह्मर्षिं वसिष्ठं, श्रेष्ठं पाठकानां, ससम्मानम् अर्चयत्।