वसन्तकाले रम्येषु वृक्षेषु अहम् कामेन सह तव पार्श्वे स्थित्वा, तस्य हृदयं कोकिलस्य मधुरया वाणी मोदयिष्यति इति इन्द्रः मनसा निश्चित्य रम्भां प्रति एवमुक्तवान्। त्वं, सौम्ये, अनेकगुणसम्पन्ना दिव्यरूपधारिणी च, तं तपस्विनं कौशिकं मुनिं, यः तपस्यायाम् अनुषक्तः, विकोथयितुम् अर्हसि इति सः अवदत्। इन्द्रस्य वचः श्रुत्वा, सा रम्भा, अनुपमं रूपं धारयन्ती, शुद्धस्मिता सुशोभना, विश्वामित्रस्य मनः मोहयितुम् आरब्धवती। तदा सः मुनिः कोकिलस्य मधुरं गीतं श्रुत्वा, हृष्टचित्तः तां रम्भां अपश्यत्। तस्य गीतस्य शब्देन, अनुपमेयेन स्वरमाधुर्येण, रम्भायाश्च रूपेण, सः मुनिः संशयं अगच्छत्। सर्वमिदं इन्द्रकृत्यम् इति विज्ञाय, सः कुशिकात्मजः महातपस्वी, क्रोधेन आक्रान्तः, रम्भां शप्तवान्। "यत् त्वं मां, यः कामक्रोधजयार्थं यतमानः, मोहयसि, तस्मात् त्वं, दुर्भगे, दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपे स्थितव्या," इति सः शशाप। "मम क्रोधदोषेण मलिनाभूता, ब्राह्मणः महातेजाः तपोबलसम्पन्नः त्वां मोक्षयिष्यति," इति अपि उक्तवान्। एवं उक्त्वा, सः महातेजाः विश्वामित्रः, क्रोधं शोकं च अन्तः न निगृह्णातुं अशक्नोत्। तस्य शक्तिशप्त्या रम्भा तत्क्षणमेव शिलाभूतासीत्; महर्षेः वचनं श्रुत्वा कामः अपि तस्मात् स्थानात् निर्गतः। क्रोधेन तपोक्षयेन च पीडितः, महात्मा विश्वामित्रः, अप्रशान्तेन्द्रियः, अन्तः शान्तिं न प्राप। तपःभङ्गात् दुःखितचित्तः, "न क्रोधं करिष्यामि, नापि किंचन भाषे," इति निश्चितवान्। "शतानि वर्षाणामपि न श्वासं दास्यामि; इन्द्रियाणि जित्वा, आत्मानं शोषयिष्यामि," इति च मनसि अकरोत्। "यावत् ब्राह्मणत्वं तपसा न प्राप्नोमि, तावत् न श्वासं न खादनं करिष्यामि, असंख्येयवर्षाणि," इति प्रतिज्ञां कृत्वा, सः तपोवनं प्रविश्य, देहं नाशयित्वा अपि, शरीरं न विनश्येत् इति निश्चित्य, सहस्रवर्षपर्यन्तं अनुपमं व्रतम् आचरन् जगति प्रसिद्धः अभवत्। एवं बालकाण्डस्य पञ्चषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। ततः, हे राम, स महर्षिः हिमालयं परित्यज्य, पूर्वदिगं गतः, तत्रात्यन्तं घोरं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षाणि मौनव्रतम् आस्थाय, अनुत्तमं दुष्करं तपः आचरन्। सहस्रवर्षे समाप्ते, महान् मुनिः काष्ठसदृशः, बहुभिः विघ्नैः कम्पितः, क्रोधं हृदि न प्रवेश्य, धैर्येण स्थितः। एवमाश्रित्य, अनवरतं तपः कुर्वन्, सहस्रवर्षव्रतं समाप्त्वा, सः महातपाः— तस्मिन्काले भोजनं कर्तुं आरब्धवान्। इन्द्रः ब्राह्मणरूपं धारयित्वा, तस्मात् मुनेः सिद्धं भोजनं याचितवान्। सः मुनिः सर्वं भोजनं तस्मै ब्राह्मणाय यथानिश्चितं दत्तवान्; सर्वं भोजनं दत्त्वा, स्वयम् किंचन न खादितवान्। मौनव्रतं पालयन्, ब्राह्मणं प्रति किंचन न उक्तवान्; पुनः मौनं आस्थाय, श्वासं अपि न कृतवान्। पुनः सहस्रवर्षाणि श्वासं न कृत्वा, सः मुनिश्रेष्ठः स्थिरः अभवत्; तस्य शिरसः धूमः उत्पन्नः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः इव अभवन्। तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाश्च तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वधर्मं विस्मृत्य, पितामहम् उपजग्मुः। "भगवन्, विश्वामित्रः महर्षिः, बहुधा मोहितः क्रुद्धश्च, अतिवृद्धं तपोबलं संचितवान्। तस्मिन् किंचित् दोषः न दृश्यते; यदि तस्य मनसि स्थितं न दास्यते, सः त्रैलोक्यं चराचरं तपसा विनाशयेत्। दिशः सर्वाः विक्षिप्ताः, किंचित् दृष्टुं न शक्यते। सर्वे समुद्राः कम्पन्ते, पर्वताः भग्नाः, पृथ्वी कम्पते, वातः प्रचण्डं वहति, सर्वं भ्रमं जनयति। ब्रह्मन्, किं कर्तव्यमिति न जानिमः; कश्चन नास्तिकः न भवति, किन्तु त्रयो लोकाः मोहिताः, चित्तानि विक्षिप्तानि। सूर्यः अपि तस्य तेजसा तेजो न धारयति; यावत् सः महर्षिः प्रशमं न गच्छति, तावत् कश्चन सम्यक् चिन्तयितुं न शक्नोति। तावत्, भगवन्, सः अग्निसदृशः महातेजाः मुनिः, त्रैलोक्यं संपूर्णं दहेत्, यथा प्रलयाग्निः पूर्वं दग्धवान्। देवानां राज्यं तस्मै दातव्यम्; यत् तस्य मनसि स्थितं तत् दातव्यम्। तदा सर्वे देवाः, पितामहम् अग्रे कृत्वा, मधुरं वाक्यं महात्मने विश्वामित्राय ऊचुः— 'ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तपसा तुष्टाः स्म। तव घोरतपसा, कौशिक, त्वं ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; ब्रह्मन्, अहं मरुद्गणैः सह, दीर्घायुष्यम् अपि ददामि। कुशलं प्राप्नुहि, सौभाग्यं भवतु, गच्छ स्वेच्छया, सौम्य। पितामहस्य वचनं, सर्वैः दिवौकसः उक्तं, श्रुत्वा, सः महर्षिः हर्षेण प्रणिपत्य, उवाच— 'यदि मया ब्राह्मणत्वं दीर्घायुष्यम् च प्राप्तम्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च मां वृण्वन्तु; अहं क्षत्रवेदविदां, ब्रह्मवेदविदां च, अग्रणी भूयासम्। वासिष्ठः ब्रह्मपुत्रः, देवेषु मयि एतत् प्रमाणयतु; यदि एषा मम परमेष्ठी कामना पूर्णा, तदा देवश्रेष्ठाः प्रतियान्तु।