इन्द्रः सहस्राक्षः तां कम्पमानां कृताञ्जलिं रम्भां प्रति सान्त्वनं वचनं प्राह—“मा भैः रम्भे, शुभं ते स्यात्। मम आज्ञां निर्वर्तय।” वसन्तकाले सुरम्येषु वृक्षेषु मध्ये अहं कामदेवेन सह तव पार्श्वे स्थास्यामि, च कोकिलः तस्य हृदयं मोहयिष्यति। त्वं, सुमधुरा सुललिता च गुणवती रूपसम्पन्ना रम्भे, तपस्यायुक्तं कौशिकं मुनिं मोदयितुम् अर्हसि। इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा सा रम्भा, अतुलां शोभां धारयन्ती, मृदुस्मिता मनोहररूपा, विश्वामित्रस्य मनः आकर्षयितुम् आरब्धवती। तस्मात् कोकिलस्य मधुरं गानं श्रुत्वा, स मुनिः हृष्टचित्तः ताम् अपश्यत्। तदा तस्य गीतध्वनिना, अतुल्येन सौरभेण, रम्भायाः च रूपेण, मुनिः संशयं जगाम। सर्वं तदिन्द्रकृतं विदित्वा, महातपस्वी कौशिकपुत्रः क्रोधेन रम्भां शप्तवान्। सः उवाच—“मां विजिगीषुम् इन्द्रियक्रोधयोः, त्वं रम्भे मोहयसि, तस्मात् दुःखिता त्वं दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपे स्थास्यसि।” “मम क्रोधदोषपङ्केन स्पृष्टा त्वं, ब्राह्मणः महातेजाः तपसा युक्तः त्वां मोक्षयिष्यति।” एवं उक्त्वा, महायशाः विश्वामित्रः, महाशक्तिमान्, स्वक्रोधं दुःखं च निग्रहीतुं न अशक्नोत्। तस्य तीक्ष्णशापेन रम्भा तदा शिलारूपा जाता; महर्षेः वचनं श्रुत्वा कामः अपि तत्रतः प्रस्थितः। क्रोधेन तपोक्षयेन च पीडितः, महात्मा विश्वामित्रः, असंयतात्मा, शान्तिं न प्राप। तपःभङ्गात् संतप्तचित्तः, स निश्चितवान्—“नाहं क्रोधं प्रवर्तयिष्यामि, नापि किंचन वदिष्यामि।” अथवा, “शतानि वर्षाणि नापि श्वासं गृह्णीयामि; आत्मानं शोषयिष्यामि जितेन्द्रियः सन्।” “यावत् ब्राह्मणत्वं तपसा न प्राप्नोमि, तावत् न श्वास्ये न खादिष्ये च, अनन्तानि वर्षाणि।” “मम तपस्यन्ति देहेषु रूपाणि न नश्यन्ति; एवं सहस्रवर्षाणि, स सत्त्ववान् मुनिः, लोके अप्रतिमं नियमं आस्थाय, तपसा स्थितः।” एषा श्रीमद्रामायणस्य बालकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः। ततः, हे राम, महर्षिः हिमालयं परित्यज्य, पूर्वां दिशं प्राप्य, अतीव कठिनं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षाणि मौनव्रतम् आस्थाय, अनुत्तमं अतिदुष्करं तपश्चर्यां चकार। यदा सहस्रवर्षाणि समाप्तानि, तदा स मुनिः काष्ठसदृशः, बहुविघ्नैः कम्पितः, क्रोधं हृदि न प्रवेशयामास। एवं निश्चित्य, अनवद्यं तपः प्रवर्तयामास; सहस्रवर्षनियमस्य समाप्तौ, स महातपाः, तस्मिन्काले अन्नं भोक्तुं आरब्धवान्। तदा इन्द्रः ब्राह्मणरूपं धारयन्, तेन सिद्धं भोजनं याचितवान्। स महर्षिः सर्वं भोजनं ब्राह्मणाय दत्तवान्, स्वयम् किंचन न भुक्तवान्। ब्राह्मणं प्रति मौनं न विहाय, मौनव्रतम् पुनः आस्थाय, श्वासं न गृह्णन् स्थितवान्। पुनः सहस्रवर्षाणि, स मुनिश्रेष्ठः, न श्वासं चकार; तस्य शिरसः धूमः निष्प्रभूतः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः इव अभवन्। तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाः च, तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजः नष्टमिव, क्लेशेन संतप्ताः, पितामहम् उपजग्मुः। “भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः, बहुविधैः आपद्भिः मोहितः, क्रुद्धश्च, अधिकतरं तपः संचितवान्। तस्मिन् किंचित् दोषः न दृश्यते; यदि तस्य हृदि किमपि न दत्तं, सः त्रीन् लोकान् जङ्गम-अजङ्गमैः सह तपसा विनाशयेत्। सर्वाः दिशः विक्षिप्ताः, किंचन न दृश्यते। सर्वे समुद्राः कम्पन्ते, पर्वताः विदलन्ते, पृथ्वी स्फुटति, वातः तीव्रं प्रवाति, सर्वत्र संकर्षः जायते। ब्रह्मन्, किं कर्तव्यम् न जानिमः; कोऽपि नास्तिकः न भवति, किन्तु त्रयो लोकाः मोहिताः, महान् संत्रासः। आदित्यः अपि तस्य तेजसा स्वं तेजः नष्टवान्; यावत् स महर्षिः प्रशमं न गच्छति, तावत् कश्चन स्पष्टं न चिन्तयितुं शक्नोति। तावत्, भगवन्, अग्निसमः स महातेजाः मुनिः, त्रीन् लोकान् दग्ध्वा, यथापूर्वं प्रलयानलः, एवम् दहिष्यति। तस्मात्, देवत्वं तस्मै दीयताम्, यत् तस्य मनसि तिष्ठति तत् दत्तव्यम्।” एवं सर्वे देवगणाः पितामहमुख्याः, मधुरं वाक्यं महात्मने विश्वामित्राय ऊचुः—“ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तव तपसा वयं तुष्टाः। तपसा त्वं, कौशिक, ब्राह्मणत्वं प्राप्य, मया मरुद्भिः सह दीर्घायुस्त्वं दत्तः। कल्याणं ते, सौम्य, यथेष्टं गच्छ। पितामहस्य वचनं स्वर्गवासिभिः उक्तं श्रुत्वा, स मुनिः हर्षेण प्रणम्य, प्राह—‘यदि मया ब्राह्मणत्वं दीर्घायुष्च प्राप्तं, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च माम् व्रण्वन्तु; क्षत्रवेदविदां मध्ये, ब्रह्मवेदविदां च मध्ये, अहं श्रेष्ठः स्याम्।