तेन राक्षसेण तीक्ष्णैः शरैः भीषणतया आहतः स कपिकुञ्जरः सुग्रीवः महाक्रोधेन ननाद, तं हन्तुम् निश्चितवान्। ततः स वीरः कपिराजः द्रुमं गृहीत्वा त्वरया अग्रतः स्थितं महागजं अभ्यधावत्, तं च द्रुमेण प्राहरत्। स तु सुग्रीवस्य प्रहाराभिहतः महागजः धनुष्मात्रं पृष्ठतः अपससार, उपविश्य घोरं निनादम् अकरोत्। तत्क्षणं तेन राक्षसेन तस्य भग्नगजस्य पृष्ठात् शीघ्रं अवतीर्य, सः विरूपाक्षः कपिशत्रुं प्रति समभ्यधावत्। सः च महाबलः राक्षसः, वृषचर्मकवचं खड्गं च गृहीत्वा, त्वरया स्थिरसुग्रीवं प्रति प्रायात्, तं भीषयितुमिव। सुग्रीवः क्रुद्धः महाशिलां समुत्पाट्य, तां मेघोपमां विरूपाक्षस्य अभिमुखं प्राक्षिपत्। स तु राक्षसश्रेष्ठः तां शिलां पतन्तीं दृष्ट्वा, कौशलात् अपाक्राम्य, खड्गेन ताम् आहतवान्। तेन राक्षसस्य महाबलिना खड्गप्रहाराभिहतः कपिः क्षणमेकं भूमौ निपपात, मूर्च्छित इव। ततः सः महायुद्धे सहसा उत्थाय, पाणिं संकुच्य, राक्षसस्य वक्षसि बलवद् आहतवान्। रात्रिचरः विरूपाक्षः कपिप्रहरणेन आहतः, क्रोधसंरक्तः अग्रतस्तिष्ठन्तं सुग्रीवं खड्गेन प्राहरत्। स तु सुग्रीवस्य कवचं पातयामास, पादाभ्यां आहतः सुग्रीवः अपतत्; पुनरुत्थाय कपिः तद् कवचं पुनः तस्मै प्राक्षिपत्। सुग्रीवस्य तदा ताडनः वज्रनिनादतुल्यः, राक्षसस्य अभिमुखं समुत्क्षिप्तः। सुग्रीवः कौशलात् अपाक्रम्य, पाणिप्रहारं राक्षसवक्षसि विन्यस्य, कपिश्रेष्ठः अतिवेगेन क्रुद्धः अभवत्। स्वस्य प्रहारं राक्षसेण व्यावृत्तं दृष्ट्वा, कपिः विरूपाक्षस्य रक्षा-विवरं अपश्यत्। ततः सः क्रोधात्, वज्रसमानं बलवन्तं पाणिप्रहारं विरूपाक्षस्य हनौ प्राहिणोत्, येन सः भूमौ पपात्। विरूपाक्षः रक्तधाराभिः सिक्तः, पर्वतः स्रोतस इव, भूमौ अपतन्। तस्य चक्रुषः क्रोधात् विस्तीर्णनेत्रस्य, रक्तपिच्छिलमुखस्य, विकृततरं रूपं दृष्टवन्तः। शत्रुं च कम्पमानं, पार्श्वे पर्यवर्तमानं, रक्तेन सिक्तं, दीनस्वरेण निनदन्तं अपश्यन्। एवं तौ महाबलौ कपिराक्षसयूथपतिः, युद्धे समासक्तौ, समुद्रौ इव भग्नसेतू घोरनिनादौ बभूवतुः। विरूपाक्षं महाबलिनं विकृतलोचनं कपिराजेन निहतम् दृष्ट्वा, कपिराक्षससैन्यं गङ्गेव प्रवृद्धा अभवत्। एवं सप्तनवतितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीयुद्धकाण्डे श्लोकसंख्यया श्राव्यः। तत्र युद्धे परस्परं सेनाः शीघ्रं विनश्यन्त्यः, ग्रीष्मे तीव्रे सलिलहीनं सरः इव, शोषमुपगच्छन्। स्वबलवधेन विरूपाक्षवधेन च, रावणः राक्षसराजः द्विगुणं क्रुद्धः अभवत्। स्वसैन्यं क्षीणं, वीरैः ह्यमर्षिभिः निहन्यमानं दृष्ट्वा, युद्धे दुःखितः, विपरीतभाग्यं पश्यन्। सः समीपस्थं महोदरं उवाच—"एतेषु कालेषु, महाबाहो, मम विजयाशा त्वयि एव स्थिताः।" "शत्रुसैन्यं नाशय, वीर, अद्य स्ववीर्यं दर्शय। स्वामिनः कर्तव्यं कर्तुं समयः अयम्; सम्यक् युद्धस्व।" इत्युक्तः महोदरः राक्षसेन्द्रः "एवमेव" इति प्रत्युवाच, शत्रुसैन्यं पतङ्ग इव वह्निं प्रविवेश। स्वामिनः वचनेन स्वबलवैर्येण च प्रेरितः, महाबलः महोदरः कपीनां महाहिंसां चकार। कपयोऽपि महात्मानः महाशिलाः गृहीत्वा, शत्रुसैन्ये प्रविश्य, सर्वान् राक्षसान् प्राहरन्। महोदरः क्रोधसंयुक्तः, सुवर्णभूषितैः शरैः, युद्धे कपीनां हस्तपादोरूच्छेदं चकार। ततो राक्षसैः तीव्रपीडिताः कपयः, शीघ्रं दिशः सर्वाः पलायिताः, केचिद् सुग्रीवमाश्रित्य स्थिताः। कपिसैन्यं युद्धे भग्नं दृष्ट्वा, सुग्रीवः तत्क्षणं महोदरं प्रति अभ्यधावत्। स महाबलः सुग्रीवः, पर्वतसमानं महाशिलां गृहीत्वा, महोदरवधाय प्राक्षिपत्। तां घोरां शिलां पतन्तीं दृष्ट्वा, महोदरः, न चचाल, तां शरैः विदार्य चूर्णीकृत्य भूमौ पातितवान्। राक्षसेण शरवृष्ट्या आहतं तद् शिलाखण्डं सहस्रधा पतितम्, गृध्रयूथं इव विच्छिन्नम्। तां भग्नां शिलां दृष्ट्वा, सुग्रीवः क्रोधात् सालतरुं समुत्पाट्य प्राक्षिपत्, स च राक्षसेन खण्डशः कृतः। स वीरः शत्रूनां नाशकः शरैः तं विद्ध्वा, क्रुद्धः भूमौ स्थितां गदां अपश्यत्। तां ज्वलन्तीं गदां घूर्णयन्, बलवता प्रभावेण, महोदरस्य उत्तमान् अश्वान् प्राहरत्। अश्वेषु निहतेषु, वीरः महोदरः, महारथात् अवप्लुत्य, क्रोधात् गदां गृहीत्वा। तौ उभौ वीरौ, गदापरिघधारिणौ, परस्परं युद्धाय अभ्यधावताम्, वृषभौ इव नर्दन्तौ, विद्युद्भिरिव मेघौ।