इन्द्रः सर्वैः मरुद्भिः सहितः स्वस्य हिताय कौशिकस्य च अहिताय रम्भां अप्सरसं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्। तदा भगवति वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। इन्द्रः रम्भाम् अप्सरसम् इदं वचनम् अवदत्— "हे रम्भे, देवतानां महदिदम् कार्यं त्वया संपादनीयम्। अत्र त्वम् आगत्य कौशिकस्य काममोहौ जनयित्वा तं मोहितुम् अर्हसि।" तं बुद्धिमन्तं सहस्राक्षं तथा भाषमाणं श्रुत्वा, सा अप्सराः लज्जया संनताञ्जलिः देवानां प्रभुं प्रत्युवाच— "देवेश, अयं विश्वामित्रः महर्षिः भीषणः। न संशयः, स मां भीषणा क्रोधेन सन्तप्तः करिष्यति। अतः अहं भीता अस्मि, देव, त्वया अनुग्रहः कर्तव्यः।" इति रम्भया कम्पमानया भीतया च उक्तं श्रुत्वा, सहस्राक्षः ताम् अभ्यभाषत— "मा भैषीर् रम्भे, कल्याणं ते अस्तु। मम आज्ञां निर्वर्तय।" "वसन्तकाले रम्येषु वृक्षेषु अहम् कामेन सह तव पार्श्वे स्थास्यामि, कोकिलश्च तस्य मनः आकर्षयिष्यति। त्वं बहुगुणशोभिता मनोज्ञरूपा सौम्ये, तपस्यासक्तं तं कौशिकं मुनिं विकोबय।" इति इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा, सा रम्भा अनुपमां शोभां धारयन्ती, सुहासिनी रम्या विश्वामित्रं मोहितुम् आरब्धा। तदा स मुनिः कोकिलस्य मधुरं स्वरं श्रुत्वा, हृष्टचित्तः तां रम्भां अपश्यत्। तस्याः स्वरं, गीतं, रूपं च दृष्ट्वा, स मुनिः संशयं प्राप्तः। सर्वं तदिन्द्रकृतं ज्ञात्वा, कुशिकात्मजः स महर्षिः क्रोधवशात् रम्भां शशाप— "मां जितकामक्रोधं मोहयन्ती त्वं, रम्भे, दुःभाग्ये, दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपे स्थास्यसि।" "मम क्रोधदूषिता त्वं, तपोबलसम्पन्नेन महातेजसा ब्राह्मणेन मोक्ष्यसे।" इति उक्त्वा, स महर्षिः विश्वामित्रः महातेजाः स्वक्रोधं शोकं च निग्रहीतुं न शक्तः। तस्य तेजसा शापेन रम्भा तत्क्षणात् शिलारूपा अभवत्; मुनिवचनं श्रुत्वा कामः अपि तत्रतः प्रस्थितः। क्रोधेन तपोविघातेन च पीडितः, महात्मा स मुनिः, असंयतेंद्रियः, शान्तिं न लब्धवान्। तपोविघाताज्जातमनःशोकः स मुनिः निश्चितवान्— "नाहं क्रोधं करिष्यामि, नापि किंचित् भाषिष्ये। अथवा शतवर्षाण्यपि न श्वास्ये, इन्द्रियजयेन आत्मानं शोषयिष्यामि। यावत् तपसा ब्राह्मणत्वं न प्राप्स्यामि, तावत् न श्वास्ये, न खादिष्ये च।" "मम तपस्यतः शरीरेषु विकारः न भविष्यति।" एवमुक्त्वा स मुनिः, सहस्रवर्षाणि असाध्यं व्रतम् उपगृह्य लोकस्य अपूर्वं तपः कृतवान्। ततः, हे राम, स महर्षिः हिमालयं परित्यज्य पूर्वदिशं गतः, तत्रात्यन्तदुर्ल्लघ्यं तपः कृतवान्। सहस्रवर्षाणि मौनव्रतम् आस्थाय, अनुत्तमं दुष्करं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षसमाप्तौ, दारुवत् स्थूलः, बहुविघ्नैः कम्पितः, स मुनिः क्रोधं हृदि न प्रवेशयामास। एवं निश्चित्य, अक्षय्यं तपः कृत्वा, सहस्रवर्षसमाप्तौ, स महातपाः भोजनकालमुपागतः। तदा इन्द्रः ब्राह्मणरूपं गत्वा तस्मात् सर्वं भोजनं याचितवान्। मुनिः सर्वं भोजनं ब्राह्मणाय दत्तवान्, स्वयम् किंचित् अपि न भुक्तवान्। मौनव्रतम् आस्थाय, ब्राह्मणाय किंचित् अपि न उक्तवान्; पुनः मौनं कृत्वा, श्वासं निरोद्ध च। अन्यत् सहस्रवर्षाणि स मुनिः श्वासं न कृतवान्; तस्य शिरसः धूमः उत्पन्नः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः इव अभवन्। तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाश्च तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजसा च्छन्नाः, क्लेशेन पीडिताः, पितामहम् उपजग्मुः। "भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः बहुविधैः मोहैः क्रोधैश्च सम्प्रेरितः, अधिकतरं तपोबलं वर्धयति। न तस्य किंचित् दोषः दृश्यते; यदि हृदि कामितं न लभ्यते, त्रैलोक्यं चराचरं स तपसा विनाशयेत्। सर्वदिक् विक्षिप्ता, किंचिदपि न दृश्यते।" "सर्वे सागराः विक्षुब्धाः, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पते, वातः प्रचण्डः भ्रमयति। हे ब्रह्मन्, किं कर्तव्यम् इति न जानिमः; कश्चन नास्तिकः न भवति, त्रयः लोकाः मोहिताः, चित्तानि च विक्षिप्तानि।" "सूर्यः अपि तस्य महर्षेः तेजसा स्वं तेजो न प्राप्नोति; यावत् महर्षिः तुष्टः न भवति, कश्चन स्पष्टं न चिन्तयेत्। तावत्, भगवन्, स ज्वलनसङ्काशः महातेजाः मुनिः त्र्यं लोकं दग्ध्वा विनाशयेत्, यथा प्रलयाग्निः पूर्वम्।" एवं महर्षेः विश्वामित्रस्य अतुलं तपः, क्रोधश्च, त्रिलोक्यं कम्पयन्, सर्वान् देवतान् च संतापयन्, तदा सर्वे भगवन्तं पितामहम् शरण्यं जग्मुः।