तदा महर्षिः विश्वामित्रः, बाहून्निर्वलम्ब्यानुत्तिष्ठन्, वायुभक्षणेनैव जीवन्, घोरं तपः समाचरत्। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये तिष्ठन्, वर्षासु व्योम्नोऽधः स्थित्वा, शिशिरे दिवा-निशं च जले शयानः, सहस्रसंवत्सराणि विरलमपि न विश्राम्य, अत्यन्तदुर्घरं तपः समुपविवेश। एवं तपसा दीप्तिमान् विश्वामित्रः, स्वतेजसा देवतानां चन्द्रश्च महदुद्वेगं जनयामास। ततो देवराजः इन्द्रः सर्वैः मरुद्गणैः सहितः, स्वहितार्थं कौशिकस्य च अहिताय, अप्सरसं रम्भां इदं वचनमुवाच। श्रूयतां श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय बाळकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः। "हे रम्भे, एषा देवकार्ये महती सिद्धिः कर्तव्या। त्वं एषं कौशिकं मोहयित्वा कामवशं नय, तस्य चित्ते रागमुत्पादय।" इत्येवं सहस्राक्षेण उक्ता सा लज्जया संनता, कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा, देवराजं प्रत्युवाच— "देवेश, एष विश्वामित्रः महातपस्वी उग्रतेजाः; नूनं मयि कोपं करिष्यति, भयेनाहं न समर्था। अतः त्वं मम अभयं ददातु।" इति सा भीता, कम्पमानाङ्गी, इन्द्रस्य शरणमुपगता। तं दृष्ट्वा भीतां रम्भां करावलम्बिनीं, सहस्राक्षः प्रीत्या उवाच— "मा भैषीः रम्भे, शुभं ते अस्तु। मम वचनं कुरु। वसन्ते सुशोभने वृक्षेषु, अहं कामेन सह तव पार्श्वे भविष्यामि, कोकिलस्य मधुरध्वनिः तस्य मुनेश्चित्तं हरिष्यति। त्वं सुशोभना, गुणैः विभूषिता, सौम्ये, तं तपोनिष्ठं कौशिकं समाकुलय।" इन्द्रस्य वचः श्रुत्वा, सा अप्सराः अप्रतिमसौन्दर्या, स्निग्धस्मिता रम्भा, विश्वामित्रं मोहयितुं प्रारब्धा। तदा मुनिः कोकिलस्य मधुरस्वरं श्रुत्वा, हृष्टचित्तः रम्भां अपश्यत्। तस्य रूपे, गीतध्वनौ, अप्रतिमे सौन्दर्ये च, मुनिः संशयं प्राप। सर्वमिदं इन्द्रकृत्यं विज्ञाय, कौशिकात्मजः क्रोधवशं गतः, रम्भां शप्तवान्— "यत् त्वं मां जितकामक्रोधं मोहितुमिच्छसि, तस्मात् दुःखिता, दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपे स्थितासि। मम कोपदग्धा त्वं, ब्राह्मणः कश्चित् महातेजाः तपसा युक्तः त्वां मोक्ष्यति।" एवं उक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः, महातेजाः, क्रोधशोकाभिभूतः, तं कोपं निग्रहितुं न अशक्नोत्। तस्य महाशापेन रम्भा तत्क्षणात् शिलारूपा बभूव; तदा महर्षिवचनं श्रुत्वा, कामः अपि ततः पलायितः। क्रोधेन तपश्च्युत्या च, महात्मा विश्वामित्रः, अयुक्तेन्द्रियः, प्रशान्तिं न लेभे। तस्य तपोविघातेन मनः क्लेशमवाप; तदा निश्चित्य— "नाहं क्रोधं करिष्यामि, नापि किंचित् भाषिष्ये।" इति सः निश्चयं कृत्वा, "शतान्यपि वर्षाणि न श्वासं गृह्णीयामि, इन्द्रियैर्वशीभूतः आत्मानं शोषयिष्यामि।" "यावत् तपसा ब्राह्मणत्वं न प्राप्नोमि, तावद् न श्वास्ये न खादिष्ये, अनन्तवर्षाणि। तपस्यतः मम शरीरेषु विनाशो न स्यात्।" इति निश्चयेन, सहस्रसंवत्सराणि, विश्वस्मिन्लोके अप्रतिमं व्रतमस्थाय, सः तपः समाचरत्। ततः, हे राम, महर्षिः विश्वामित्रः, हिमालयं परित्यज्य, प्राचीं दिशं गतः, तत्रात्यन्तदुस्तरं तपः चकार। सहस्रसंवत्सराणि मौनव्रतमास्थाय, अनुत्तमं घोरं च तपः समारब्धवान्। यदा सहस्रवर्षाणि पूर्णानि, तदा सः महर्षिः, काष्ठसदृशः, बहुविघ्नैः पीडितः अपि, क्रोधं न प्रावेशयत्। एवमात्मन्यवधार्य, अक्षयमपि तपः कर्तुं प्रवृत्तः। सहस्रसंवत्सरव्रते सम्पूर्णे, तदा महातपाः भोजनं कर्तुं आरब्धवान्। स तदा, हे रघुनन्दन, सर्वं यथासंस्कृतं भोजनं ब्राह्मणवेषधारी इन्द्राय दत्तवान्। सर्वे भोजने दत्ते, सः महर्षिः किंचिदपि न अश्नोत्। मौनव्रतं पालन्वान्, ब्राह्मणाय किंचिदपि न उक्तवान्। पुनः सः मौनमास्थाय, श्वासं न कृतवान्। तदा, अन्यानि सहस्रसंवत्सराणि, सः श्रेष्ठमुनिः न श्वासमकरोत्। तस्य शिरसः धूमः निष्पत्तः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः, इव पीडिताः। तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाश्च, तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजसा छन्नाः, क्लेशेन पीडिताः, प्रजापतिं समुपजग्मुः। "भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः, कामेन क्रोधेन च मोहितः, पुनः पुनः तपसा वर्धते। तत्र किंचित् दोषो न दृश्यते। यदि तस्य हृदि अभिलषितं न दत्तं, सः त्रैलोक्यं चराचरं विनाशयेत्। सर्वाः दिशः संकुलाः, किंचित् अपि न दृश्यते।" "सर्वे समुद्राः कम्पन्ते, पर्वताः विदीर्णाः, पृथिवी कम्पते, वातः च अतिवेगेन वहति।" इति। एवं, हे राम, विश्वामित्रस्य अत्युत्कटं तपः, देवगणानां च महद्भयं, सर्वं जगत् व्याप्नोत्।