तदा स देवर्षिसिंहाय यत्नं कुरु इति ब्रुवन् स्वर्गं जगाम। देवानां गमने महर्षिः विश्वामित्रः, बाहून्निमील्य निरालम्बः केवलं वायुभक्षणेन जीवन्, घोरं तपः समारब्धवान्। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थित्वा वर्षासु व्योम्नि निःसंश्रयः, शिशिरे दिवानक्तं सलिले शयानः, एवं सहस्रसंवत्सराणि भयानकं तपः कृतवान्। एवं तस्य विश्वामित्रस्य महर्षेः तपसा दग्धस्य, देवानां च शक्रस्य च महती व्याकुलता समुत्पन्ना। तदा इन्द्रः सर्वैः मरुद्गणैः सह स्वहिताय कौशिकस्य च अहिताय रम्भां अप्सरसं वाक्यमब्रवीत्। "शृणु, रम्भे! देवकार्यं महदस्ति कर्तव्यम्; त्वं कौशिकमिह मोहित्य काममोहसमाविष्टं कुरु।" एवं वचने दिव्यचक्षुषा सहस्राक्षेण उक्ता सा अप्सराः रम्भा लज्जमानां कृताञ्जलिः देवराजानं प्रत्युवाच— "देवेश, अयं विश्वामित्रो महर्षिः भीषणः; नूनं स मां भीषयिष्यति कोपेन, देव। तस्मात् अहं भीता अस्मि; त्वं मम अभयं ददातु।" तस्याः भीतायाः कम्पमानायाः वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः सान्त्वयन् उवाच— "मा भैः रम्भे, शुभं ते अस्तु; मम आज्ञां पालय। वसन्ते रम्यवृक्षेषु अहं कामेन सह तव पार्श्वे स्थास्ये, च कोकिलः तस्य मनः आकर्षयिष्यति। त्वं स्वलङ्कृतगात्रा गुणशालिनी सती, तपसि स्थितं कौशिकं मुञ्चय।" इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा सा अप्सराः, अतुलसौन्दर्यं धारयन्ती, रम्या शुद्धस्मिता रम्भा विश्वामित्रं मोहितुम् आरब्धा। कोकिलस्य मधुरं स्वरं श्रुत्वा, विश्वामित्रः प्रमुदितचित्तः तां अपश्यत्। तदा तस्य स्वरस्य, गीतस्य, रम्भायाः च रूपस्य प्रभावेण स महर्षिः संशयं प्रपेदे। सर्वं तदिन्द्रकृतं विज्ञाय, स श्रेष्ठमुनिः कौशिकपुत्रः क्रोधवशेन रम्भां शशाप। "यत् त्वं मां कामक्रोधजयाय यतमानं मोहितुमिच्छसि, तेन त्वं दुःखभागिनी शिलारूपे दशसहस्रसंवत्सराणि स्थितास्यसि। ब्राह्मणः कश्चित् तपसा युक्तः त्वां मम कोपदग्धां विमोक्ष्यति।" इति उक्त्वा स महर्षिः विश्वामित्रः, अपरिमिततेजाः, क्रोधशोकाभिभूतः, स्वात्मनि शमं न लेभे। तस्य घोरशापेन रम्भा तत्क्षणमेव शिला अभवत्; महर्षिवचनं श्रुत्वा कामोऽपि तत्रैव नष्टः। क्रोधतपोनाशाभ्याम् अव्युत्थितेन्द्रियः स महात्मा शमं न प्राप। तपोविघातेन व्याकुलचित्तः सः निश्चयं कृतवान्— "नाहं क्रोधं करिष्यामि, नापि किंचिद्वदिष्यामि। अथवा शतानि वर्षाणां नापि श्वासं करिष्यामि; जितेन्द्रियः आत्मानं शुष्कीकर्तास्मि। यावत् तपसा ब्राह्मणत्वं न प्राप्नोमि, तावत् न श्वासं न खादनं करिष्यामि। मम तपस्यतः शरीरेषु रूपाणि न नश्यन्ति।" इति निश्चयेन सः सहस्रसंवत्सराणि अतुलं व्रतम् आस्थाय जगति अप्रतिमं तपः कृतवान्। ततः स महर्षिः हिमालयं परित्यज्य प्राचीं दिशं प्राप्य, तत्र परमं घोरं तपः कर्तुं प्रवृत्तः। सः सहस्रसंवत्सराणि मौनव्रतम् आस्थाय, अतुलं दुष्करं तपः समारब्धवान्। सहस्रसंवत्सरपर्यन्ते, काष्ठसदृशः, विपद्भिः कम्पितः, क्रोधं हृदि न प्रवेश्य, सः महर्षिः निश्चलं तपः कृतवान्। तदा व्रतपर्याप्तौ महातपस्वी, भोजनकालं प्राप्य, इन्द्रः ब्राह्मणरूपेण तस्य समुपस्थित्य, याचितवान्। विश्वामित्रः तस्मै ब्राह्मणाय सर्वं भोजनं दत्तवान्; ततः सर्वं दत्वा स्वयम् किंचिदपि न भुक्तवान्। मौनव्रतं पालयन्, ब्राह्मणाय किमपि न उक्तवान्। ततः पुनः मौनं समास्थाय, निःश्वासं न कृतवान्। एवं परं सहस्रसंवत्सरं निःश्वासं न कृत्वा, तस्य शीर्षात् धूमः निष्प्रभवन्। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः इव अभवन्। देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाश्च तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजः शिथिलीकृताः, क्लेशेन पीडिताः सर्वे पितामहम् उपजग्मुः। "भगवन्, विश्वामित्रमहर्षिः अनेकप्रकारेण मोहितः क्रोधितश्च, सततं तपसा वर्धते। तस्मिन्नपि लघुतमं दोषं न दृश्यते। यदि तस्य मनोरथः न दीयते, सः तपसा त्रीन् लोकान् चराचरान् विनाशयिष्यति; सर्वदिशः विक्षिप्ताः, किञ्चिदपि न दृश्यते।