श्रीरामायणस्य बालकाण्डे महर्षेः विश्वामित्रस्य तपःकथाम् इदानीं शृणु। एकदा महर्षिः विश्वामित्रः ब्रह्माणं प्रार्थयन् उवाच— "यदि भगवन्, त्वं मम एतद् निर्णीयस्य, तर्हि अहम् इन्द्रियजयः।" तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच— "त्वं नूनं नापि इन्द्रियाणि जितवान्।" ततः ब्रह्मा तं समाश्वास्य, "यतस्व, मुनिशार्दूल," इत्युक्त्वा दिवं जगाम। देवानां गमनानन्तरं, महर्षिः विश्वामित्रः, बाहून्निमील्य, वायुभक्षणेन एव जीवन्, महत्तपः समारभत। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थित्वा, वर्षासु व्योम्नि स्थित्वा, शिशिरे दिवा-निशं जलमध्यगः, सहस्रवर्षाणि घोरं तपः अकरोत्। एवं महर्षेः विश्वामित्रस्य तात्त्विकशक्त्या सन्तप्तस्य, देवानां च इन्द्रस्य महती व्यथा उत्पन्ना। तदा इन्द्रः सर्वैः मरुद्भिः सह, स्वहिताय कौशिकस्य च अहिताय, रम्भां अप्सरसं सम्बोध्य उवाच। "रम्भे, एष देवकार्यं महदस्ति, त्वं कौशिकं मुनिं काममोहाभ्यां मोहयित्वा आकर्षय।" इति शक्रस्याज्ञां शृण्वती रम्भा, लज्जया कृताञ्जलिः, देवराजं प्रत्युवाच— "देव, अयं विश्वामित्रः महर्षिः भीषणः; नूनं स मां क्रुद्धः घोरं शापं दास्यति। अतः अहं भीता, त्वं मम अभयम् ददातु।" तदा कम्पमानां रम्भां शक्रः अभ्याश्वासयत्— "मा भैषीः रम्भे, शुभं ते स्यात्। मम वचनं कुरु।" वसन्तकाले सुशोभने द्रुमेषु, अहं कामेन सह तव पार्श्वे स्थित्वा, कोकिलोऽपि तस्य मनः आकर्षयिष्यति। त्वं सुगुणा सुमधुरा च शोभया विभूषिता, तपसि स्थितं कौशिकं मुनिं व्याकुलय। इति शक्रस्य वचः शृण्वती रम्भा, अतिशयशोभाम् आलभ्य, सस्मिता रम्या विश्वामित्रस्य मनो मोहयितुं प्रारब्धा। तदा महर्षिः कोकिलस्य मधुरं स्वरं श्रुत्वा, रम्भां दृष्ट्वा हृष्टचित्तः अभवत्। तस्याः गीतध्वनिना, रम्भायाः सौन्दर्येण, स मुनिः संशयं जगाम्। सर्वमिदं इन्द्रकृतं विज्ञाय, क्रोधेन आक्रान्तः कौशिकपुत्रः ताम् रम्भां शशाप— "यत् त्वं मां, कामक्रोधजयिनं, मोहयसि, अतः त्वं रम्भे, दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपे स्थास्यसि। यदा त्वं मम क्रोधदुष्टा, तदा तपोबलसम्पन्नः कश्चित् ब्राह्मणः त्वां मोक्षयिष्यति।" एवं उक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः, महाशक्तिसम्पन्नः, स्वक्रोधं निग्रहीतुं न शशाक। तस्य शापेन रम्भा तत्क्षणात् शिलारूपा जाता; महर्षेः वचनं श्रुत्वा, कामोऽपि तत्रतः अपसृत्य गतः। क्रोधेन तपोबलहान्याञ्च पीडितः, विश्वामित्रः महात्मा, इन्द्रियजयः न सञ्जातः, अन्तः शान्तिं न प्राप। तपोविघ्नात् क्लिष्टचित्तः, निश्चितवान्— "नाहं क्रोधं करिष्यामि, न च किंचित् भाषे।" अथवा, "शतशः वर्षाणि नापि श्वासं करिष्यामि, इन्द्रियजयं प्राप्य आत्मानं शोषयिष्ये।" "यावत् तपसा ब्राह्मण्यम् न प्राप्नोमि, तावत् न श्वासं न भोजनं करिष्ये।" एवं निश्चित्य, तपस्यन् तस्य शरीराणि न नश्यन्ति। तथा सहस्रवर्षाणि, स महर्षिः अनुत्तमं व्रतम् आचरन्, लोके अप्रतिमं कीर्तिम् अलभत। ततः, हे राघवश्रेष्ठ, महर्षिः विश्वामित्रः हिमालयं परित्यज्य, पूर्वदिशं गत्वा, तीव्रतरं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षाणि मौनव्रतम् आस्थाय, परमदुष्करं तपः अनुष्ठितवान्। सहस्रवर्षपर्यन्तं, काष्ठसदृशः, बहुविघ्नैः कम्पितः, क्रोधं न प्रविशयामास। एवं निश्चित्य, अनवरतं तपः कृतवान्। सहस्रवर्षव्रतस्य समाप्तौ, महातपाः महर्षिः भोजनं कर्तुं आरब्धवान्। तदा इन्द्रः ब्राह्मणरूपं धारयित्वा, तस्य सिद्धं भोजनं याचितवान्। स मुनिः सर्वं भोजनं ब्राह्मणाय दत्त्वा, स्वयम् किंचित् अपि न भुक्तवान्। मौनव्रतं पालयन्, ब्राह्मणं प्रति किञ्चित् अपि न उक्तवान्। पुनः मौनं समाश्रित्य, श्वासं न कृतवान्। पुनः सहस्रवर्षाणि, स महर्षिः न श्वासं कृतवान्। तस्य शिरसः धूमः निर्गतः। तेन धूमेन, त्रयो लोकाः संतप्ताः इव अभवन्। देवा, मुनयः, गन्धर्वाः, नागाः, राक्षसाश्च, तस्य तपसा तेजसा च विमोहिताः, स्वतेजः शिथिलीकृताः, दुःखेन पीडिताः, ब्रह्माणं शरण्यम् उपजग्मुः। "भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः, बहुविधैः मोहितः क्रोधितश्च, अधिकतरं तपोबलं वर्धयति। तस्मिन्सर्वथा किंचित् दोषः न दृश्यते। यदि तस्य हृदयस्थं काम्यम् न लभ्यते..." एवं, हे राम, महर्षेः विश्वामित्रस्य अतुलं तपःकथां शृणु।