राक्षसयोः शेषिता रात्रिचराः, तेषां दुःखदुःखीभिः राक्षसीभिः सह, तद् दृष्ट्वा श्रुत्वा च, अत्यन्तं व्याकुलाः सन्तः, भयक्लेशाभिभूताः, समागताः। तत्र विधवा राक्षस्यः, येषां पुत्राः हताः, ये च बान्धवविहीनाः, दुःखसङ्कुलाः, एकत्र समागम्य, शोकविह्वलाः, करुणं विलपन्ति स्म। ते राक्षस्यः विचारयन्ति—कथं वृद्धा, क्रूरा, पतितपर्वणी, क्षीणपोटा शूर्पणखा वनमध्ये रामं समागच्छत्, यः स्वयं कामदेव इव दीप्तिमान् अभवत्। सा स्त्री, यः लोके कुख्यातः, रूपहीना, लज्जाहीनापि, रामं दृष्ट्वा—सौम्यं, महाबलम्, सर्वभूतहिते रतं—कथं तं रामं, सुन्दरं, गुणसम्पन्नं, महावीर्यं, तैः सर्वगुणविहीनं, कुरूपमुखं राक्षसी, कामयति स्म? दुरभाग्ययोगात्, सा शूर्पणखा, झरितचर्मा, श्वेतकेशा, लोकनिन्द्यं हास्यं च अयुक्तं कर्म कृतवती। राक्षसविनाशाय, दूषणखरयोः च वधाय, सा अयोग्या रामस्य कोपं उत्पादितवती। तस्मात्, रावणेन महद्वैरं सृजितम्; सीताहरणं दशग्रीवेन तस्य मृत्युहेतुं जातम्। दशग्रीवः तु जनकनन्दिनीं सीतां न प्राप्नोति, किन्तु रामेण अनन्तं बलवान् वैरं बद्धम्। राक्षस्यः स्मरन्ति—वैदेहीकामनया विराधः रामेण एकाकिना हतः; तद् पर्याप्तं चेतावनीम्। जनस्थानस्थे, चतुर्दशसहस्राणि घोरकर्मणां राक्षसानां, ज्वलद्ग्निप्रतिमैः बाणैः विनाशितानि। खरः, दूषणः, त्रिशिराः च, सूर्यसदृशैः बाणैः युद्धे रामेण हताः; तदपि पर्याप्तं चेतावनीम्। कबंधः, योजनदिर्घबाहुः, रक्तभक्षः, क्रुद्धः गर्जन्वान् अपि हतः; तदपि पर्याप्तं चेतावनीम्। वानरराजः वाली, सहस्राक्षस्य पुत्रः, मेरुसमः बलवान्, रामेण हतः; तदपि पर्याप्तं चेतावनीम्। ऋष्यमूकपर्वते निवसन् सुग्रीवः, विषण्णः, आशाभङ्गः, रामेण राज्यं पुनः प्राप्तः; तदपि पर्याप्तं चेतावनीम्। विभीषणस्य धर्मयुक्तं हितमयम् उपदेशं, सर्वराक्षसहिताय, रावणः मोहात् न स्वीकृतवान्। यदि कुबेरस्य अनुजः विभीषणस्य वचनं अनुयातः, लङ्का दुःखदुःखी, विनष्टा, श्मशानरूपा न अभविष्यत्। रावणः श्रुत्वा—महाबलः कुम्भकर्णः रामेण हतः, तीव्रः अतिकायः लक्ष्मणेन हतः, प्रियः पुत्रः इन्द्रजित् अपि नष्टः—तथापि न बुबोध। "मम पुत्रः, भ्राता, पतिः युद्धे हतः"—एवं राक्षस्यगृहेषु सर्वत्र विलापः श्रूयते। रथाः, अश्वाः, गजाः सहस्रशः इतस्ततः विनष्टाः; रामः युद्धे पदातीनपि हतान्। रुद्रः वा विष्णुः वा, शक्तिमान् शतक्रतुर्वा, मृत्युः वा—कोऽपि रामरूपधारी हन्यति। रामेण नायकाः हताः, जीविते निराशाः, भयस्य अन्तं न पश्यन्ति, रक्षको विहीनाः, विलपन्ति। बलसम्पन्नः रावणः, वरप्राप्तः, रामात् उत्पन्नं घोरं भयम् न पश्यति। न देवाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, रामेण युद्धे आक्रान्तं रक्षितुं शक्नुवन्ति। रावणस्य युद्धे सर्वत्र अपशकुनानि दृश्यन्ति; जनाः वदन्ति—रामः रावणविनाशाय आगतः। ब्रह्मा, देवैः, दानवैः, राक्षसैः सह प्रसन्नः, रावणं निर्भयत्वं दत्तवान्; किन्तु मनुष्यात् न याचितम्। अतः, मनुष्यसम्भूतः एषः महाभयः, राक्षसविनाशाय, रावणस्य च मृत्युहेतुं आगतः। वरप्राप्तेन बलिष्ठेन राक्षसेन पीडिताः देवाः, ब्रह्माणं तपसा पूजितवन्तः। देवहिताय, महात्मा ब्रह्मा प्रसन्नः, सर्वदेवेषु महतीं वाणीं उवाच। "अद्यारभ्य दानवा राक्षसाः च त्रिलोकं भययुक्ताः विचरिष्यन्ति।" इन्द्रप्रधानैः सर्वदेवैः सह, वृषध्वजः, नगरविनाशकः, महादेवः, तुष्टः अभवत्। सः महादेवः, अनुग्रहवचनं उवाच—"देवहिताय, एकः स्त्री उत्पद्यते, या राक्षसविनाशिनी भविष्यति।" सा देवैः प्रेरिता, सर्वान् राक्षसान् खादिष्यति, यथा पूर्वं दानवान् क्षुधा; सा रावणादीन् राक्षसान् वधिष्यति। रावणस्य दुष्कृत्येन, एषः घोरः अन्तिमः विलापः, शोकक्लेशाभिभूतः, उत्पन्नः। राघवेण पीडिताः, युगान्ते कालाभिभूताः इव, विश्वे शरणं न पश्यामः। महाभयस्थिते, शरणं न विद्यते, यथा वनाग्निसंवृताः स्त्रीगजाः शरणं न पश्यन्ति। पुलस्त्यवंशजः महात्मा विभीषणः, समयं ज्ञात्वा, आपद् दृष्ट्वा, तस्माद् एव शरणं प्राप्तवान्। एवं सर्वाः रात्रिचराः राक्षस्यः, परस्परं बाहुभिः आलिङ्ग्य, तीव्रभयक्लेशेन अभिभूताः, घोरं महाशब्दं च विलपन्ति स्म। एवं श्रीवाल्मीकि रामायणे, युद्धकाण्डे, पंचनवत्युत्तरशततमं सर्गं श्रोतुम् अर्हति। लङ्कायाः प्रत्येकगृहे, रावणः शोकसङ्कुलानां राक्षसीनां विलापरवः श्रुणोति स्म।