उत्तरगिरौ तु, हे राम, देवतानां भीरुत्वं समजनि। सर्वे देवाः ऋषिसंघैः सहिताः समागत्य समालोचयन्। तत्र ते ऊचुः—"कौशिकस्य पुत्रः महर्षित्वं प्राप्नुयात्।" तेषां देववचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ब्रह्मा, विश्वामित्रं तपोबलसमन्वितं मधुरैः वाक्यैः सम्बोधयत्—"स्वागतम्, वत्स! अतितीव्रेण तपसा त्वया अहम् तुष्टः अस्मि।" सः पुनः विश्वामित्राय, "महर्षित्वं च ऋषिषु श्रेष्ठत्वं च ददामि, कौशिक," इति ब्रह्मा उक्तवान्। तद्ब्रह्मणः वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः, तपोनिष्ठः, कृताञ्जलिः साष्टाङ्गं प्रणम्य, लोकपितामहम् उवाच—"मया स्वकर्मणा प्राप्तं ब्रह्मर्षिसंज्ञां यदि त्वं मयि ब्रूयाः, प्रभो, तर्हि अहम् जितेन्द्रियः स्याम्।" तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच—"न त्वया इन्द्रियाणि जिता इति।" सः पुनः उवाच—"यतस्व, मुनिशार्दूल," इति आह, स्वर्गं जगाम च। देवगणेषु गच्छत्सु, महर्षिः विश्वामित्रः उर्ध्वबाहुः, निरालम्बः, वायुभक्षणेन तपः अतीव आचरन् स्थितवान्। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थितः, वर्षासु निर्वरणः, शिशिरे दिवा-निशं सलिले शयानः, एवं सहस्रवर्षाणि घोरं तपः आचरन्। तस्य तपसा दीप्तस्य महर्षेः, देवासुरेन्द्रयोः महद्भयं अभवत्। तदा इन्द्रः सर्वैः मरुद्गणैः सह स्वहिताय कौशिकस्य च अहिताय, रम्भां अप्सरसं प्रति वचनमब्रवीत्। ततः श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। इन्द्रः रम्भां प्रत्युक्तवान्—"रम्भे, एष देवकार्यं महदस्ति यत् त्वया कर्तव्यम्। त्वं कौशिकस्य मनः काममोहाभ्यामाकृष्ट्य आकर्षय।" तस्य वाक्यं श्रुत्वा, रम्भा, लज्जिता कृताञ्जलिः, देवेन्द्रं प्रत्युवाच—"देव, अयं विश्वामित्रः महातपस्वी भीषणः; नूनं सः महाघोरं कोपं मयि सृजेत्। तस्मात् अहं भीता अस्मि; त्वं मे अनुग्रहं दातुमर्हसि।" तदा कम्पमानायै रम्भायै इन्द्रः उवाच—"मा भैषीः, रम्भे; शुभं ते अस्तु। मम आज्ञां पालय।" "वसन्तकाले वृक्षेषु शोभनस्थले अहं कामेन सह तव पार्श्वे स्थित्वा कोकिलस्य मधुरस्वरेण तस्य मुनेः हृदयं मोहयिष्यामि। त्वं चान्यैः गुणैः शोभिता रूपसम्पन्ना कौशिकस्य तपोविघ्नाय प्रयत्नं कुरु।" तस्य वचः श्रुत्वा रम्भा, अतुलां शोभां धारयन्ती, सुमधुरस्मिता, विश्वामित्रस्य मनः मोहितुम् आरब्धवती। सः मुनिः कोकिलस्य मधुरं गीतं श्रुत्वा, रम्भायाः च रूपं दृष्ट्वा, हृष्टचित्तः अभवत्। तदा तस्य शब्दस्य रमणीयत्वात्, रम्भायाः च रूपात्, सः संशयं प्रपेदे। सर्वं तदिन्द्रकृतं विज्ञाय, कौशिकपुत्रः महर्षिः कोपसमाविष्टः रम्भां शशाप—"यत् त्वं मां जितकामक्रोधं मोहयितुमिच्छसि, तस्मात् दुःस्थे, त्वं दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपा स्थास्यसि। यदा तपोनिधिः महातेजाः ब्राह्मणः त्वां शापात् मोचयिष्यति, तदा त्वं विमुक्ता भविष्यसि।" इति उक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः, महातेजाः, क्रोधशोकाभ्याम् आतुरः, स्वमात्मानम् निग्रहीतुं न अशक्नोत्। तस्य शापबलात् रम्भा तत्क्षणं शिलारूपा अभवत्; महर्षेः वचनं श्रुत्वा, कामः अपि तत्रतः अपसृत्य गतः। क्रोधेन तपोबलनाशेन च पीडितः सः महात्मा, अजितेन्द्रियः, शान्तिं न प्राप। तस्य तपोविघातात् मनः क्लिष्टम् अभवत्; तदा सः निश्चितवान्—"न क्रोधं करिष्यामि, न वदिष्यामि किञ्चन। अथवा शतसंवत्सराणि अपि न श्वास्ये; जितेन्द्रियः भूत्वा आत्मानं शोषयिष्यामि।" "यावत् ब्राह्मणत्वं तपसा प्राप्स्यामि, तावत् न श्वास्ये, न खादिष्ये, अनन्तवर्षाणि। तपस्यतः मम शरीरेषु रूपाणि न नश्यन्ति।" इति निश्चित्य, सः महर्षिः विश्वामित्रः सहस्रवर्षाणि अद्भुतं व्रतम् आचरन्। पुनरपि, हे राम, महर्षिः हिमालयं विहाय, पूर्वदिशं गतः, तत्र अतीव कठोरं तपः अचरत्। सहस्रवर्षाणि मौनव्रतम् आस्थाय, अनुपमं दुष्करं तपः कृतवान्। तेषु सहस्रवर्षेषु समाप्तेषु, सः महर्षिः काष्ठसदृशः, नानाविघ्नैः क्षुब्धः, क्रोधं हृदि न प्रविष्टवान्। एवं निश्चित्य, अय exhaustible तपसा युक्तः, सहस्रवर्षव्रतम् समाप्त्वा, सः महातपाः भोजनाय प्रवृत्तः। तदा, हे रघुनन्दन, इन्द्रः ब्राह्मणरूपेण आगत्य, तस्य सिद्धं भोजनं याचितवान्। महर्षिः सर्वं भोजनं तस्मै ब्राह्मणाय दत्तवान्; स्वयम् किञ्चित् अपि न अश्नात्। मौनव्रतं पालयन्, तस्मै ब्राह्मणाय किञ्चित् अपि न उक्तवान्। एवं पुनः मौनं आस्थाय, श्वासं च निरोधयन्, तपः अतीव अचरत्। एवं, हे राम, विश्वामित्रस्य महत्तपः, देवदुर्लभं संयमं च, क्रमशः पूर्णम् अभवत्।