तेषां अश्वाः हताः, रथाः विनष्टाः, ध्वजाः भग्नाः, सैन्यस्य पङ्क्तयः विक्षिप्ताः च, ये रात्रिचराः शेषिताः सन्ति, ते लङ्कानगरं प्रति पलायनं कृतवन्तः। गजाः, पदातयः, अश्वाः च हताः सन्ति; तेन रणभूमिः कोपयुक्तस्य महात्मनः रुद्रस्य क्रीडाङ्गणमिव अभवत्। ततः देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः च रामस्य कर्म प्रशंसन्तः, "साधु! साधु!" इति उच्चैः वदन्ति स्म। ततः धर्मात्मा रामः त्वरया सुग्रीवाय, विभीषणाय, हनुमते च वानराय वचनं प्रोवाच। जाम्बवन्तं वानरश्रेष्ठं, मैन्दं, द्विविदं च सम्बोध्य, रामः अब्रवीत्—"एषा दिव्या अस्त्रशक्ति मम वा त्र्यम्बकस्य वा अस्ति।" राक्षसाधिपस्य सेना विनाश्य, इन्द्रसमः महात्मा रामः, शस्त्रेषु व आयुधेषु अव्यथितः, हर्षितैः देवगणैः प्रशंसितः। श्रीवाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्नवतितमः चतुश्चत्वारिंशः सर्गः अधुनापि श्रोतव्यः। तत्र सहस्रशः गजाः, अश्वारूढाः, रथाः च दीप्तध्वजैः सहिताः दृष्टाः। सहस्रशः राक्षसाः, गदाभिर्वज्रैश्च सुसज्जिताः, सुवर्णध्वजैः भूषिताः, वीर्यवन्तः, रूपपरिवर्तनेषु कुशलाः च, रावणेन विन्यस्ताः। एते सर्वे रामेण, क्रियायाम् अव्यथितेन, तप्तसुवर्णविभूषितैः ज्वलद्बाणैः विनिपातिताः। एतद् दृष्ट्वा श्रुत्वा च, ये रात्रिचराः शेषिताः सन्ति, ते व्याकुलाः, राक्षसीभिः सह संगम्य, दुःखेन अभिभूताः सन्तः, समागच्छन्। विधवा राक्षस्यः, पुत्रशोकार्ता, स्वजनविहीनाः च, दुःखसङ्कुलाः, विलपन्त्यः समीयुः। तत्र वृद्धा, भीषणा, क्षीणपोटा शूर्पणखा, वनान्तरे रामं किम् प्रकारेण ददर्श, यः कामदेव इव आसीत्? सर्वलोकविख्याता, रूपहीना, निर्लज्जा सा स्त्री, रामं दृष्ट्वा, सौम्यं, महाबलम्, सर्वभूतहिते रतम्, किम् प्रकारेण कामयामास? सा विकृतमुखी राक्षसी, सर्वगुणविहीना, रामं, रूपवन्तम्, गुणसम्पन्नम्, महाबलम्, किम् प्रकारेण इच्छति स्म? दुर्भाग्येन, झरितत्वचा, श्वेतकेशा, सा लोकनिन्द्या, अनुचितं हास्यं कर्म अकुरुत्। राक्षसविनाशाय, दूषणखरयोः च, सा अनर्हा, रामस्य कोपं उद्बोधयामास। तस्य कारणेन, रावणेन महद्वैरं उत्पन्नम्; सीताहरणं दशग्रीवेण तस्यै मृत्याय अभवत्। दशग्रीवः तु जनकात्मजान् सीतां न प्राप्तवान्; अपि तु रामेण अतिबलम् अनन्तं वैरं बद्धम्। विराधः, यो वैदेहीम् इच्छति स्म, रामेण एकेन हतः; तद् तस्य चेतनायै पर्याप्तम् आसीत्। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां, घोरकृत्यानां, जनस्थानस्थले, ज्वलद्बाणैः रामेण निपातितानि। खरः, दूषणः, त्रिशिराः च, सूर्यसमानैः बाणैः हताः; तदपि तस्य चेतनायै पर्याप्तम् आसीत्। कबंधः, योजनदिर्घबाहुः, रक्तपानः, क्रुद्धः गर्जन्, रामेण हतः; तदपि तस्य चेतनायै पर्याप्तम् आसीत्। रामः वालिनं, शक्रपुत्रं, मेरुसमबलम्, अपि हत्वा; तदपि तस्य चेतनायै पर्याप्तम् आसीत्। ऋष्यमूकपर्वते निवसन्, सुग्रीवः विषण्णः, आशाभङ्गः, रामेण राज्ये पुनः स्थापितः; तदपि तस्य चेतनायै पर्याप्तम् आसीत्। विभीषणस्य धर्मयुतं हितं वचनं सर्वराक्षसहिताय उक्तम्, बुद्धिमत्तम्, रावणः मोहात् न अङ्गीकृतवान्। यद्य कुबेरस्य अनुजः विभीषणस्य उपदेशं अङ्गीकृतवान्, इयं लङ्का दुःखदायिनी विनष्टा न श्मशानरूपा अभविष्यत्। राघवेन महाबलः कुम्भकर्णः हतः, लक्ष्मणेन भीषणः अतिकायः च हतः, रावणः तु मोहात् प्रियं पुत्रं इन्द्रजितं नष्टं न अवबुध्यत्। "मम पुत्रः, भ्राता, पतिः च युद्धे हतः"—इति राक्षसीगृहेषु शोकनादः श्रूयते। सहस्रशः रथाः, अश्वाः, गजाः चत्रत्र विनष्टाः; रामः च वीर्यवान् पदातीन् अपि युद्धे निपातितवान्। "रुद्रः वा, विष्णुः वा, शतयज्ञः इन्द्रः वा, मृत्युर्वा, कोऽपि रामरूपेण अस्मान् हन्ति"—इति राक्षसाः मन्यन्ते। रामेण वीराः निपातिताः, जीविते निराशाः, भयस्य अन्तं न पश्यन्तः, रक्षकेषु विहीनाः, विलपन्ति। महाबलप्राप्तः रावणः, वरप्राप्तः, रामस्य हस्तात् उत्पन्नं घोरं भयम् न पश्यति। न देवाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, रामस्य युद्धे आक्रान्तं उद्धारयितुं शक्ताः। रावणस्य युद्धे सर्वत्र अपशकुनानि दृश्यन्ति; जनाः अपि वदन्ति, "रामः रावणस्य विनाशं करिष्यति" इति। रावणः ब्रह्मणः, देवैः, दानवैः, राक्षसैः च प्रसन्नेन, अभयम् प्राप्तवान्; किन्तु मनुष्येभ्यः न याचितवान्। अतः अहं मन्ये, एषः भयः नूनं मनुष्येभ्यः आगतः—घोरः, राक्षसानां रावणस्य च प्राणान्तकारी। वरप्राप्तेन राक्षसेन पीडिताः देवाः, तेजस्विनः, ब्रह्माणं तपसा पूजयामासुः। तेषां हिताय, महात्मा ब्रह्मा, तुष्टः, महावचनं देवगणाय उक्तवान्—"अद्यप्रभृति, दानवाः राक्षसाः च त्रिलोकं भययुक्ताः विचरिष्यन्ति।