तदा भयानकां अप्सरसं कम्पमानां कृताञ्जलिं दृष्ट्वा कुशिकात्मजः सौम्यैः वाक्यैः मेनकां मोचयामास। ततः विश्वामित्रः, स्वात्मजयाय दृढनिश्चयः, उत्तरे गिरिं जगाम, यशस्वी तपोवननिवासी। स कौशिक्याः तटे सम्प्राप्य, दुष्करं तपः समारभत; सहस्रवर्षाणि तीव्रं तपश्चर्यम् अकरोत्। उत्तरे तु गिरौ, हे राम, देवानां भयम् उत्पन्नम्; सर्वे देवाः मुनिगणैः सहिताः समागम्य मन्त्रयामासुः— “महर्षिर्भवतु कुशिकात्मजः” इति। तेषां देववचनं श्रुत्वा लोकपितामहः मधुरवाक्यम् उवाच तपोधनं विश्वामित्रम्— “स्वागतम् अत्र ते, वत्स! तपसा त्वं प्रीतोऽस्मि। महत्त्वं च ऋषिसत्तमत्वं च ददामि ते, कौशिक।” ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा स तपोधनः कृताञ्जलिः नम्रशिराः पितामहम् उवाच— “अनुत्तमं ब्रह्मर्षित्वं यद्यहं पुण्यकर्मणा प्राप्तवानस्मि, तर्हि त्वया प्रतिपाद्यताम्, भगवन्, तदा अहं जितेन्द्रियः स्याम्।” ब्रह्मा प्रत्युवाच— “न तेन्द्रियाणि जितानि। तपस्विन्, प्रयत्नं कुरु।” इत्युक्त्वा स्वर्गं जगाम पितामहः। देवेषु गतेषु, महर्षिः विश्वामित्रः, उन्नतबाहुः निरालम्बः वायुभक्षः तपश्चर्याम् अकरोत्। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये तस्थौ, वर्षासु व्योम्नि, शिशिरे दिवानिशं सलिले शय्यां चकार। एवं सहस्रवर्षाणि घोरं तपः समारब्धवान्। एवं तपसा दग्धे महर्षौ, देवेषु च शक्रे च महद्व्यसनम् उत्पन्नम्। इन्द्रः सर्वैः मरुद्भिः सह स्वहिताय कौशिकस्य च अहिताय रम्भां अप्सरसं वचोऽब्रवीत्। “शृणु, रम्भे! एषा देवकार्ये महती प्रवृत्तिः; त्वं कौशिकं काममोहाभ्यां मोदयित्वा आकर्षय।“ इति वचः श्रुत्वा, सा लज्जिता कृताञ्जलिः तं देवेन्द्रं प्रत्युवाच— “देव, एष महर्षिः विश्वामित्रो भीषणः; नूनं मयि कोपं स सृजिष्यति। तस्मात् भयेनाहं तव अनुग्रहं याचे।” तस्याः कम्पमानायाः वचः श्रुत्वा, सहस्राक्षः ताम् उवाच— “मा भैषीः, रम्भे! शुभं ते अस्तु; मम आदेशं पालय। वसन्ते वृक्षसौन्दर्ये अहं कामेन सह तव पार्श्वे स्थास्यामि; कोकिलोऽपि तस्य हृदयं हरिष्यति। त्वं बहुगुणसम्पन्ना रूपशोभायुक्ता सती, सौम्ये, तं तपोधनं कौशिकं विमथय।” इति उक्ता सा, अतिशोभनं रूपं धारयित्वा, रम्या स्मितवदना रम्भा विश्वामित्रं मोहयितुं प्रचक्रमे। तदा स महर्षिः कोकिलस्य मधुरं स्वरं श्रुत्वा, हृष्टचित्तः तां रम्भां अपश्यत्। ततः तस्य शब्दस्य, अनुपमगानस्य, रम्भायाः च रूपस्य कारणात्, स मुनिः संशयं जगाम। सर्वं तदिन्द्रकृतं विज्ञाय, क्रोधाविष्टः कुशिकात्मजः तां रम्भां शप्तवान्— “यत् त्वं मां कामक्रोधजयिनं मोहयसि, तस्मात् त्वं दशलक्षवर्षाणि शिलारूपे स्थितासि, दुर्भगे! यदा मेन क्रोधेन स्पृष्टा, तदा तपसा तेजसा च युक्तः ब्राह्मणः त्वां मोक्षयिष्यति।” इत्युक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः महातेजाः तं कोपं निग्रहीतुं न अशकत्। तस्य शक्तिशप्त्या रम्भा तत्रैव शिला जाता; महर्षिवचनं श्रुत्वा कामोऽपि तत्रैव नष्टः। कोपात् तपोबलहानिः च जातः, महात्मा तु अजीतेंद्रियः शान्तिं न लेभे। तपोभङ्गकारणात् क्लेशितचित्तः स मुनिः निश्चितवान्— “नाहं क्रोधं करिष्यामि, न वाक्यमपि वदिष्यामि। अथवा शतवर्षाण्यपि न श्वास्ये; जितेन्द्रियः स्वयमात्मानं शोषयिष्यामि। ब्राह्मणत्वं तपसा यावत् न प्राप्नुयामि, तावत् न श्वास्ये न खादिष्ये च। यावत् तपस्यामि, तावत् मे शरीरेषु रूपाणि न नश्यन्ति।” एवं सहस्रवर्षाणि अनुत्तमं व्रतम् अचरत् स मुनिश्रेष्ठः। ततः, हे राम, महर्षिः हिमवत्प्रदेशं परित्यज्य, पूर्वां दिशं प्राप्य, अतीव घोरं तपः अकरोत्। सहस्रवर्षपर्यन्तं मौनव्रतम् अकरोत्, अनुत्तमं दुस्तरं च तपः समारभत। सहस्रवर्षे पूर्णे, स महर्षिः काष्ठसदृशः, बहुविघ्नैः कम्पितः, क्रोधं हृदि न प्रवेशयामास। एवं निश्चयं कृत्वा, अव्ययेन तपसा निरतः, सहस्रवर्षव्रतस्य पूर्णे, स महातपाः— इति श्रीमद्वाल्मीकीयेषु रामायणे बालकाण्डे त्रिषष्टितमं, चतुर्षष्टितमं, पञ्चषष्टितमं च सर्गं समाप्तम्।