व्रतानुग्रही वसिष्ठः महर्षिः रामायणमहाकाव्यं समस्तं रचयामास, सीतायाः चरितं तथा पुलस्त्यपुत्रविनाशं च वर्णयन्। तद् काव्यं गायनाय पाठनाय च मधुरम्, त्रिभिः पादैः समन्वितम्, सप्तभिः छन्दोभिः समृद्धम्, तन्त्रीतालसमेतम् आसीत्। प्रेम, करुणा, हास्य, क्रोध, भय, वीर्यादिभिर् रसैः पूर्णं तद् काव्यं तौ गायमानौ। तौ भ्रातरौ संगीतविद्यायां स्वरमाधुर्ये च निपुणौ, मधुरस्वरयुक्तौ, गन्धर्वावतारवत् प्रकटितौ। रूपसम्पन्नौ शुभलक्षणयुक्तौ, मधुरवचनौ, रामशरीरात् उत्पन्नप्रतिमाव इव आस्ताम्। तौ राजपुत्रौ धर्मयुक्तं चरितं सम्यक् अधीत्य, दोषरहितं काव्यं समस्तं गायमानौ। ऋषिसंनिधौ, द्विजेषु, साधुषु च, तौ तत्त्वज्ञौ, यथानिर्दिष्टं, एकाग्रचित्तौ गायमानौ। महात्मानौ, महाशुभलक्षणयुक्तौ, शुद्धचित्तर्षिसंवित्सु कदाचित् उपस्थितौ। तौ ऋषिसभायाम्, समीपस्थितौ, काव्यं गायमानौ; तं शृण्वन्तः सर्वे ऋषयः अश्रुपूर्णनेत्रा अभवन्। 'साधु साधु' इति विस्मयेन व्याप्ताः, धर्मनिष्ठाः सर्वे ऋषयः हर्षपूर्णाः अभवन्। तौ कुशिलवसङ्गीतकारौ प्रशंसनार्हौ, 'आह, मधुरं गीतं, विशेषतः श्लोकाः' इति प्रशंसन्। यद्यपि कृत्यं दीर्घकालं यथाभूतं, तौ प्रत्यक्षवत् गायमानौ, चरितं साक्षात् अवतारयन्। सङ्गीतसंपन्नं, भावपूर्णं, मधुरं गायमानौ, तौ महर्षिभिः तपस्विभिः प्रशंसितौ। तौ अत्यधिकं भावयुक्तं, अतिमधुरं गायमानौ, एकः ऋषिः हर्षितः कुम्भं दत्तवान्। अन्यः प्रसन्नः महाश्रेयः वल्कलम् दत्तवान्, अन्यः कृष्णाजिनम्, अन्यः यज्ञोपवीतम् च दत्तवान्। एकः कमण्डलुं दत्तवान्, अन्यः महर्षिः मुञ्जकौशम्, अन्यः दण्डम्, अन्यः काचित् ऋषिः काञ्चिका दत्तवान्। अन्यः हर्षपूर्णः परशुं दत्तवान्, अन्यः काषायवस्त्रं, अन्यः वल्कलवस्त्रं दत्तवान्। एकः जटामण्डलं दत्तवान्, अन्यः काष्ठसूत्रम्, काचित् ऋषिः पात्राणि, अन्यः अग्निकूटं दत्तवान्। एकः उदुम्बरदण्डं दत्तवान्, काचित् आशीर्वादाः, अन्ये महर्षयः दीर्घायुष्यम् अभिलष्यन्तः हर्षपूर्णाः। एवं सर्वे सत्यम् वदन्तः ऋषयः तौ दत्त्वा, 'महर्षिणा अद्भुतं चरितं उद्घोषितम्' इति वदन्तः। एष कवीनां परमाधारः, सम्यक् क्रमपूर्वकं सम्पन्नः, गीतविद्यायां निपुणैः गेयः। दीर्घायुष्यम्, बलवृद्धिम्, श्रुतिसुखदं, सर्वत्र तौ गायमानौ प्रशंसितौ। राजमार्गेषु, पथेषु च, भरतस्य ज्येष्ठः भ्राता तौ कुशिलवौ दृष्ट्वा स्वगृहं निनाय। रामः शत्रुनाशकः, तौ पूजार्हौ सम्मानितवान्; दिव्ये सुवर्णासने स्थितः प्रभुः तौ पूजां अकरोत्। मन्त्रिभिः भ्रातृभिः च परिवृतः, तौ रूपसम्पन्नौ, सदाचारयुक्तौ भ्रातरौ अपश्यत्। रामः लक्ष्मणं, शत्रुघ्नं, भरतं च उक्तवान्—'एतयोः देववत् दीप्तयोः चरितं श्रूयताम्।' रामः गीतकारौ प्रेरयन्, अर्थव्यञ्जनायुक्तं चरितं गायितुम्, तौ हृदयात् मधुरं भावपूर्णं गायमानौ। तन्त्रीतालसमन्वितं, स्पष्टार्थं, गीतं सर्वाङ्गसुखदं, मनसः हृदयस्य च हर्षदं, श्रवणसुखदं, जनसमूहस्य मध्ये उज्ज्वलम् आसीत्। एतौ तपस्विनौ राजलक्षणयुक्तौ, गीतविद्यायां निपुणौ, तपस्विनौ, अद्भुतौ मयापि कथितौ। अधुनापि तेषां महाकृत्यं श्रूयताम्। रामस्य वचनात् प्रेरितौ तौ विधिवत् गायनम् आरभेताम्; सभा मध्ये स्थितः रामः शनैः श्रोतुम् इच्छया लीनः अभवत्। अधुनैव श्रीवाल्मीकीरामायणे बालकाण्डे पञ्चमः सर्गः शृणु। सर्वं भूमिः पूर्वं युद्धजितैः राजभिः, प्रजापति-आदिभिः, स्वाधीनम् अभवत्। तेषु सगरः नाम राजा, येन समुद्रः खनितः, षष्टिसहस्रपुत्रैः परिवृतः यायात्। तेषां महात्मनाम् इक्ष्वाकुवंशराज्ञाम् मध्ये, एषा महाकथा रामायणाख्या उत्पन्ना। अधुनैव एतत् चरितं आरभ्यते, धर्मकामार्थसहितम्, निरसूयया श्रोतव्यम्। आयोध्या नाम नगरी, यः मनुना मनुष्येश्वरः निर्मिता, जगति प्रसिद्धा आसीत्। सा नगरी द्वादशयोजनदीर्घा त्रियोजनविस्तीर्णा, सुविभक्तमार्गयुक्ता आसीत्। महती राजमार्गः तत्र शोभितः, सदा पुष्पैः सञ्चितः, जलैः सिक्तः। तत्र दशरथः महाराजः, स्वराज्यवर्धकः, वासं चक्रे, यथा देवेशः स्वर्गे। सा नगरी द्वारतोरणयुक्ता, सुविभक्तव्यापारस्थानयुक्ता, यन्त्रशस्त्रसमृद्धा, सर्वशिल्पिभिः निवासिता आसीत्।