कामरागपरवशेन ममायं विघ्नः समुत्पन्न इति चिन्तयन्, महानृषिः विषादवशेन दीर्घमुष्णश्वासं मुमोच। तदा भयाकुलां कम्पमानां कृताञ्जलिं तां अप्सरसं दृष्ट्वा, कौशिकात्मजः विश्वामित्रः सान्त्वनपूर्वकैर्वाक्यैः मेनकां विमुमोच। ततः स विश्वामित्रो राम, स्वात्मजयकामः, कीर्तिमान्, धृतिमुपेत्य, उत्तरं पर्वतं जगाम। कौशिक्याः तटे समुपसृत्य, स कठोरां दुर्वहां तपस्यं समारभत; सहस्रवर्षाणि घोरं तपश्चरित्वा। उत्तरपर्वते तस्य तपस्यतः, हे राम, देवेषु भीतिः समुत्पन्ना; सर्वे देवाः महर्षिभिः सहिताः समागत्य मन्त्रयामासुः। ते सर्वे देवाः, "कौशिकपुत्रः महर्षिपदं प्राप्नुयात्," इति निश्चित्य, जगतां पितामहः तेषां वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रं तपसा समृद्धं मधुरैर्वाक्यैः संबोधितवान्—"स्वागतम्, वत्स! तपसा त्वया तुष्टोऽस्मि।" ततो ब्रह्मा तमुवाच—"त्वं महर्षिपदं प्राप्नुहि, कौशिक!" ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, स तपस्वी विश्वामित्रः कृताञ्जलिः नम्रशिराः पितामहमुवाच—"यद्यपरिमेयः ब्रह्मर्षिपदः स्वकृतैः पुण्यैः मया प्राप्तः, तर्हि त्वया मयि स निष्चय्यताम्।" तदा ब्रह्मा तमुवाच—"न त्वया इन्द्रियाणि जितानि।" इत्युक्त्वा, "यतस्व मुनिशार्दूल," इति ब्रुवन् स्वर्गं प्रतिपेदे। देवेषु गच्छत्सु, स महानृषिः विश्वामित्रः, बाहून्निमित्तीकृत्य, वायुभक्षणेन तिष्ठन्, ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये, वर्षासु निर्वरणः, शिशिरे दिवानिशं जले शयन्, एवं सहस्रवर्षाणि घोरं तपः समाचरत्। एवं तप्यमानस्य महर्षेः विश्वामित्रस्य, देवानां चेन्द्रस्य च महदुत्सुकमुत्पन्नम्। ततोऽशकः सर्वैर्मारुद्गणैः सह स्वहिताय कौशिकस्य च विघ्नाय, अप्सरसं रम्भां इदं वचनमब्रवीत्— "शृणु, रम्भे! देवकार्यार्थे महदिदं कार्यं त्वया कर्तव्यम्। त्वं कौशिकं काममोहाभिभूतं कर्तुमिह समागच्छ।" तस्य वाक्यम् श्रुत्वा, लज्जमानां कृताञ्जलिं तां रम्भां शतक्रतुर्वाक्यमुवाच। सा प्राञ्जलिः विबभ्राजमानां, "भगवन्, अयं विश्वामित्रो महर्षिः उग्रः; न संशयः, स मां क्रुद्धः विनाशयिष्यति," इति भीता तमुवाच। तदा सा भीता तं देवं "त्वं मयि अनुग्रहं कुरु" इत्युक्तवती। तस्याः कम्पमानायाः शतक्रतुः सान्त्वनपूर्वकं वचनमुवाच—"मास्तु ते भीः, रम्भे! कुशलं ते। मद्वचनं कुरु।" "वसन्ते वृक्षेषु रम्येषु, अहं कामेन सह तव पार्श्वे स्थास्यामि, च कोकिलः चित्तं हरिष्यति।" "त्वं गुणैः शोभनया च रूपेण विभूषिता, सौम्ये! तं तपस्विनं कौशिकं विमथय," इति तमुवाच। एवं वाक्यं श्रुत्वा, सा रम्या रम्भा अतुलां शोभां धारयित्वा, स्मितपूर्णवदना तं विश्वामित्रं मोहितुम् आरब्धा। तदा स मुनिः कोकिलस्य मधुरस्वरं श्रुत्वा, हृष्टचित्तः तां निरीक्ष्य, तस्याः रूपमपि पश्यन्, संशयं गत्वा, इन्द्रकृतमेतदिति विज्ञाय, कौशिकपुत्रः क्रोधवशेन रम्भां शशाप— "यत् त्वं मां कामक्रोधजयं इच्छन्तं मोहितुमागतासि, तस्मात् त्वं दुःखिता शिलारूपे दशसहस्रवर्षाणि स्थितास्यसि।" "मम क्रोधदूषिता त्वां, रम्भे! महातेजाः ब्राह्मणस्तपसा विमोक्ष्यति।" इति उक्त्वा, स महानृषिः विश्वामित्रः अतुलबलः, क्रोधशोकाभिभूतः स्वं मनः निग्रहीतुं न अशक्नोत्। तस्य शापबलात्, रम्भा तदा शिलारूपे परिणता; महर्षिवचनं श्रुत्वा, कामोऽपि तस्मात् अपसृत्य गतः। क्रोधेन तपश्च्युत्या च, महात्मा स मुनिः, अजितेन्द्रियः, शान्तिं न प्राप। तस्य मनसि तपश्च्युत्या दुःखमुत्पन्नम्—"नाहं क्रुध्ये, न वदामि किञ्चन," इति निश्चित्य, "वा शतान्यपि वर्षाणि न श्वास्ये, इन्द्रियजयेन आत्मानं शोषयिष्यामि।" "यावत् तपसा ब्राह्मणत्वं न प्राप्नोमि, तावत् न श्वास्ये, न खादिष्ये, अनन्तवर्षाणि।" "मम तप्यमानस्य शरीरेषु विकारो न भविष्यति।" एवं सहस्रवर्षाणि, स लोकेऽप्रमितं व्रतमस्थाय, तपस्यपरं महर्षिं रघुवंशोद्भव। एवमष्टपञ्चाशदधिकषष्टितमः सर्गः बालकाण्डे समाप्तः। ततः, हे राम, स महर्षिः हिमवत्स्थानं परित्यज्य, पूर्वदिशं प्राप्य, अतिदुस्तरं घोरं तपः समारब्ध। सहस्रवर्षाणि मौनव्रते स्थित्वा, अनुत्तमं परमदुस्तरं तपः अचरत्। तस्य सहस्रवर्षाणां समाप्तौ, स महानृषिः, काष्ठसदृशः, बहुविघ्नैः पीडितः, क्रोधं न प्रावेशयत्।