सर्वेषां देवानां कर्मैतदस्ति, मम तपसः महदपहारमिदं जातम्। दश संवत्सराणि दिनरात्र्याः कालेनैव व्यतीतानि। मम कामरागसंभावितं विघ्नमिदं समुत्थितमिति महर्षिः विषादविह्वलितः शोकसमन्वितः सुस्वासं चकार। तत्र भीतां कम्पमानां कृताञ्जलिं अप्सरसं दृष्ट्वा, कुशिकात्मजः सौम्यैः वाक्यैः मेनकां मुमोच। ततः विश्वामित्रः, स्वात्मजयाय दृढनिश्चयः, कीर्तिमान्, उत्तरं पर्वतम् अगच्छत्। कौशिकीतीरं सम्प्राप्य, सुमहत् दुष्करं तपः समारभत। सहस्रसंवत्सराणि कठोरं तपश्चकार। तत्रैव, उत्तरपर्वते, देवेषु भीतिः समुत्पन्ना। सर्वे देवा ऋषिसङ्घैः सहिताः समागम्य मन्त्रयामासुः—"कुशिकपुत्रः महर्षिसंज्ञां प्राप्नुयात्" इति। तेषां वचनं श्रुत्वा लोकपितामहः मधुरैः वाक्यैः तपोधनं विश्वामित्रं सम्बोधितवान्—"स्वागतम्, वत्स! तव घोरतपसा अहं तुष्टः। वरं ते दास्ये, त्वं महर्षिस्थानं प्राप्नुहि।" ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः कृताञ्जलिः शिरसा वन्द्य पितामहम् उवाच—"मया स्वकृतैः पुण्यैः अप्रतिमं ब्रह्मर्षिपदं यदि त्वया मम प्रदीयते तर्हि अहं जितेन्द्रियः स्याम्।" ब्रह्मा प्रत्युवाच—"न तु त्वया इन्द्रियाणि विजितानि। तपस्विन्, प्रयतस्व" इति उक्त्वा स्वर्गं जगाम। तेषु गतेषु देवेषु, महर्षिः विश्वामित्रः बाहून्निरालम्ब्य, वायुभोजनः, पञ्चाग्निमध्ये तिष्ठन्, वर्षासु व्योम्नि स्थितः, शिशिरे दिवा-निशं जले शयानः, सहस्रसंवत्सराणि घोरं तपश्चकार। एवं तप्यमानस्य महर्षेः, देवेषु चेन्द्रे च महदन्तरायः अभवत्। इन्द्रः सर्वैः मरुद्भिः सहितः स्वहिताय कौशिकस्य च विघ्नाय रम्भां अप्सरसं उवाच। "रम्भे, एष देवकार्यम् अतिविपुलं कर्तव्यमस्ति। त्वं इह कौशिकं मोहितुं, काममोहयुतं कर्तुं प्रयत्नं कुरु।" इति सहस्राक्षेण उक्ता, सा लज्जिता कृताञ्जलिः तं देवेन्द्रं प्रत्युवाच—"देव, एष विश्वामित्रः महर्षिः भीषणः; नूनं मयि कोपं करिष्यति, तस्मात् अहं भीता अस्मि; त्वं मां रक्ष।" तस्याः कम्पमानायाः वचः श्रुत्वा, सहस्राक्षः उवाच—"मा भैः रम्भे! कुशलं ते अस्तु। मम आज्ञां पालय। वसन्ते वृक्षेषु सुशोभनेषु अहं कामेन सह तव पार्श्वे भविष्यामि, च कोकिलः तस्य हृदयं हरिष्यति। त्वं गुणशालिनी सौम्ये! तपस्विनं कौशिकं मोदय।" इति वचः श्रुत्वा, सा अप्रतिमं रूपं धारयित्वा, रम्या स्मितवदना रम्भा विश्वामित्रं मोहितुं प्रचक्रमे। तदा कोकिलस्य मधुरं गीतं शृण्वन्, प्रमुदितचित्तः तां निरीक्ष्य सः सन्देहम् आप। तस्याः स्वरं रूपं च दृष्ट्वा, महर्षिः सर्वं तदिन्द्रकृतमिति विज्ञाय, कोपग्रस्तः रम्भां शशाप—"रम्भे! मां जितकामक्रोधं मोहयन्ती त्वं अशुभे, दशसहस्रसंवत्सराणि शिलारूपे स्थितासि। तपोधनः ब्राह्मणः त्वां शापात् मोचयिष्यति।" एवं उक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः कोपविषादाभिभूतः स्वमात्मानं न शशाक धारयितुं। तस्य प्रभावेन रम्भा शिलायां परिणता; महर्षिवचनं श्रुत्वा कामः अपि तत्रैव विनष्टः। क्रोधतपःक्षयाभ्याम् अभिभूतः, अजीतात्मा महात्मा न शान्तिम् अविन्दत्। तपोविघ्नात् क्लेशितचित्तः, निश्चितवान्—"न क्रोधं करिष्यामि, न च किंचित् वदामि।" अथवा, "शतसंवत्सराण्यपि न श्वासं करिष्यामि; जितेन्द्रियः सन् आत्मानं शोषयिष्यामि। तपसा ब्राह्मणपदं प्राप्त्वा, यावत् न श्वासं न वा भोजनं करिष्यामि। मम तप्यतः शरीरे नाशो न भविष्यति।" इति निश्चयेन, सहस्रसंवत्सराणि स महर्षिः अनुत्तमं व्रतम् आस्थाय तपश्चकार। ततः, हे राम, महर्षिः हिमवत्प्रदेशं परित्यज्य, पूर्वदिशं गत्वा, अतीव घोरं तपः आचारयत्। सहस्रसंवत्सराणि मौनव्रतं कृत्वा, अनुत्तमं दुष्करं तपः समारभत।