रावणस्य कोपेन नेत्रयोः प्रवहन्त्यः अश्रुबिन्दवः, दीपयोः ज्वलद्भ्यां ज्वलनशिखाभ्यां तैलबिन्दव इव, पतिताः। तस्य दन्तैः पीड्यमानैः, मुखद्वारस्य शब्दः दानवैः आकृष्टस्य यन्त्रस्य घोषवत् श्रूयते स्म। यत्र यत्र सः क्रुद्धः रावणः पश्यति स्म, तत्र तत्र भीताः राक्षसाः तस्य भीमस्य कोपस्य ज्वालया दग्धाः इव भीताः पलायन्तः द्रष्टुं न शेकुः। मृत्युना इव सर्वभूतभक्षकेन सः कोपाविष्टः दृष्ट्वा, राक्षसाः निर्भयेन समीपं न आगच्छन्। अथात्यन्तकोपेन राक्षसराजः रावणः राक्षसान् मध्ये स्थित्वा युद्धे स्थिरत्वाय वचः उवाच। सः उवाच— “सहस्रसंवत्सराणि अहं परमं तपः अकरवं; सर्वत्र स्वयम्भूः मया तुष्टः। तस्यैव तपसः फलेन स्वयम्भुवः च प्रसादेन, न कदाचित् असुरेभ्यः, न देवेषु, मम किञ्चित् भयम् अस्ति। ब्रह्मणा दत्तं यन्मे कवचं सूर्यसंकाशं, तद् सुरासुरयुद्धेषु वज्रैः वा भुजैः वा कदापि न भग्नम्। अद्य युद्धे रथस्थस्य मम, एवं सज्जस्य, कः माम् अभिमुखं स्थातुं समर्थः—even इन्द्रः अपि न। यत् महद् धनुः बाणैः यत् स्वयम्भुवा तुष्टेन मम दत्तम्, देवासुरयुद्धेषु—तत् अद्य रौद्रं धनुः शतानि दुन्दुभीनां घोषयित्वा रामलक्ष्मणयोः संहारायोद्धृत्य स्थापितव्यं।" पुत्रवधेन संतप्तः, क्रूरः, कोपसमन्वितः रावणः, मनसा विचिन्त्य, वैदेहीं हन्तुम् निश्चितवान्। सः रक्तनेत्रः, अतिभयानकः, रूपेण भीषणः, दुःखितः, अश्रुपूर्णया वाचा सर्वान् राक्षसान् उवाच— “मया मायया, वनवासिनां मोहाय, केवलं किञ्चित् हतं, यथा सीता इति दर्शितम्। अद्य तु यथेष्टं करिष्यामि; या पतिसंयुक्ता वैदेही, तस्याः विनाशं करिष्यामि।” एवं मन्त्रिभ्यः उक्त्वा, सः क्षिप्रम् उत्तमगुणयुक्तं निर्मलदीप्तखड्गं गृहीत्वा, दुःखेन संतप्तचित्तः, भार्यया मन्त्रिभिश्च परिवृतः शीघ्रं अधः अवतीर्य, क्रुद्धः, खड्गहस्तः, मैथिलीं यत्र तिष्ठति तत्र जगाम। तं राक्षसं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, राक्षस्यः सिंहनादं कृत्वा विक्रन्दन्। ते परस्परं आलिङ्ग्य, राक्षसस्य कोपं दृष्ट्वा, अन्योन्यं वदन्तः, “अद्य एषः द्वौ भ्रातरौ दृष्ट्वा कम्पितः भविष्यति।” चतुर्धा लोकपालाः अस्य कोपेन जिताः; अन्ये अपि शत्रवः युद्धे निपातिताः। रावणः त्रैलोक्यरत्नानि उपभुङ्क्ते; वीर्ये बले च अस्य तुल्यः पृथिव्यां न अस्ति। एवं संभाषमाणेषु, रावणः कोपसंरक्तः, अशोकवाटिकायां गतां वैदेहीं प्रति अभ्यधावत्। हितैषिभिः निरोध्यमानः अपि, महाक्रोधात्, रोहिणीं ग्रह इव, सः तत्र आक्रमन्। निर्दोषा मैथिली, राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा, दीप्तखड्गपाणिं राक्षसं दृष्ट्वा बिभेति स्म। खड्गस्य शब्दं श्रुत्वा, जनकात्मजा दुःखिता, मित्रैः पुनः पुनः निरुध्यमानं तम् ददर्श, सः तु न निवर्तते स्म। शोकाभिभूता सीता विलपन्ती इदं वचनम् उवाच— “एषः कोपितः स्वयम् मम अभिमुखम् अभ्येति—” “एषः दुष्टः, रक्षिता अपि मया, रक्षकविहीना इव मां हन्तुम् उद्यतः; बहुवारं पतिं प्रति प्रार्थिता। सः माम् भार्यां भूत्वा इति निषेधितवान्; अतः पतिसमीपे न सति, सः निराशः अभवत्। कोपमोहाभ्यां अभिभूतः, स्पष्टं मां हन्तुम् इच्छति; अथवा रामलक्ष्मणौ, नरसिंहौ, अस्मिन्नेव अद्य युद्धे निहतौ।" "मम कृते, राक्षसैः महान् भीषणः शब्दः श्रुतः; अनेके हृष्टाः उच्चैः प्रहृष्टाः; अयं राजपुत्रयोः विनाशः मम हेतोः। अथवा, पुत्रशोकातुरः, रामलक्ष्मणयोः वधं कृत्वा न, अयं राक्षसः मां हन्तुं निश्चितवान्।" "हनूमतः उपदेशः न मया स्वीकृतः; यदि तस्य पृष्ठे आरोहिता, न एषः दुःखः भविष्येत्। न च इदानीं पतिसंनिकर्षे उपविष्टा विलपेयम्; कौसल्यायाः हृदयं फलं प्राप्स्यति इति मन्ये।" "सा एकपुत्रा कौसल्या, युद्धे पुत्रवधं श्रुत्वा, तस्य जन्म, बाल्य, यौवनं स्मरिष्यति रुदती। तस्य धर्मकृत्यानि, रूपं च स्मरिष्यति रुदती; आशाभ्रष्टा, पुत्रवधं कृत्वा, प्रेतक्रियायां स्थित्वा, मूर्च्छिता भविष्यति।" "नूनं सा वह्नौ प्रवेक्ष्यति, वा जले पतिष्यति; दुष्टा कुटिलगामिनी मन्थरा निन्द्या, यस्याः बुद्धिः पापे स्थितम्। यस्याः कृते कौसल्या एतत् दुःखं प्राप्स्यति।” इत्येवं मैथिली तपस्विनी विलपन्ती दृष्टा, सा रोहिणीव ग्रहग्रस्तेव चन्द्रविहीना। तस्मिन्न् एव काले, तस्य धर्मात्मनः शुद्धबुद्धेः मन्त्रिणः सुपार्श्वः नाम, पण्डितः, राक्षसश्रेष्ठं रावणम्, मन्त्रिभिः निरुध्यमानं, इदं वचनम् उवाच।