कामरागगर्वेण अभिभूतः महर्षिः विश्वामित्रः तां अप्सरसं मेनकां समभाषत्— “स्वागतं ते, हे अप्सरः! मम आश्रमस्थले स्थातुम् अर्हसि।” तं कामविह्वलितं मुनिं सुष्ठु सौम्या मेनका प्रत्युवाच— “हे पुण्यशालिनि! मम कामरागेण मोहः जातः, तव कृपाम् अर्हयामि।” एवं उक्ता सा रमणीया मेनका तत्र आश्रमे स्थित्वा निवासं कृतवती। तस्य आश्रमवासिन्याः मेनकायाः कालावधौ, विश्वामित्रस्य तपस्याः महद् विघ्नः अभवत्, हे राघव, पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि च सा तत्र स्थितवती। तानि वर्षाणि विश्वामित्रस्य शान्ते आश्रमे सुखेन व्यतीतानि। तस्मिन्नेव काले, तस्य कालस्य समाप्ते, महर्षिः विश्वामित्रः लज्जितः दुःखसन्तप्तः चिन्तायां मग्नः अभवत्। रघुनन्दन, तस्य मुनेः मनसि क्रोधयुक्ता बुद्धिः उत्पन्ना। सः चिन्तयामास— “एषां सर्वदेवानां कार्यम् एतत्, मम तपस्याः महद् अपहरणम्। दश वर्षाणि दिवानिशं व्यतीतानि। कामरागेण मोहितः मम तपस्याः विघ्नः जातः।” एवं मन्यमानः महर्षिः शोकदुःखग्रस्तः दीर्घनिश्वासं दत्तवान्। भयभीता मेनका, कम्पमानाङ्गी, अञ्जलिं कृत्वा तिष्ठन्ती दृष्ट्वा, कुशिकात्मजः विश्वामित्रः तां मेनकां सौम्यैः वाक्यैः मुक्त्वा विसर्जितवान्। तदनन्तरम्, विश्वामित्रः उत्तरे गिरिं गच्छन् दृढनिश्चयः आत्मजयाय यत्नं कृत्वा प्रसिद्धः अभवत्। कौशिकीतीरं प्राप्त्वा, सः दुष्करं तपः आरब्धवान्, सहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृतवान्। उत्तरे गिरौ, हे राम, देवेषु भयम् अभवत्; सर्वे देवाः ऋषिसङ्घैः सह एकत्र समागत्य मन्त्रयामासुः। ते देवाः ऊचुः— “कुशिकपुत्रः महर्षित्वं प्राप्नुयात्।” तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वलोकपितामहः ब्रह्मा विश्वामित्रं तपोमयम् मधुरैः वाक्यैः अभाषत्— “स्वागतं ते, हे पुत्र! तव घोरतपसा अहं तुष्टः। तव महर्षित्वं, तव श्रेष्ठत्वं ऋषिषु ददामि।” ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः तपोमयः अञ्जलिं कृत्वा, नम्रः, पितामहम् अभाषत्— “ब्रह्मर्षित्वं, अप्रतिमं, स्वकर्मभिः प्राप्तम्, यदि त्वं मम घोषयसि, तदा अहं जितेन्द्रियः स्याम्।” ब्रह्मा प्रत्युवाच— “अद्यापि न ते इन्द्रियजयं जातम्। अतः, तपस्विन्, प्रयत्नं कुरु।” इत्युक्त्वा ब्रह्मा स्वर्गं गतः। देवेषु गतेषु, महर्षिः विश्वामित्रः बाहून्निमग्नः, निर्भरः, वायुभोजनः, तपस्यां प्रवृत्तः। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थित्वा, वर्षासु व्योम्नि तिष्ठन्, शिशिरे दिवानिशं जलमग्नः, सहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृतवान्। एवं विश्वामित्रस्य तपसि दीप्ते, देवाः इन्द्रः च महद् विघ्नं अनुभूतवन्तः। इन्द्रः सर्वैः मरुतैः सह, स्वहिताय कौशिकनाशाय, रम्भायै अप्सरसे वचनं प्राह। शृणु, हे राम, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशतितमः सर्गः आरभ्यते। इन्द्रः रम्भाम् अप्सरसं सम्बोध्य उवाच— “हे रम्भे! देवेषु एषः महान् कार्यः यः त्वया कर्तव्यः। त्वं कौशिकं काममोहयुक्तं कृत्वा आकर्षय।” सहस्राक्षः इत्युक्ता, सा अप्सराः लज्जिता अञ्जलिं कृत्वा, देवानां नाथं प्रत्युवाच— “हे देव! विश्वामित्रः महर्षिः घोरः, निश्चितं सः मम प्रति तीव्रं क्रोधं करिष्यति। अतः, अहं भयवती; त्वं मम कृपां कुरु।” सा भयभीता कम्पमानाङ्गी रम्भा इत्युक्ता, सहस्राक्षः तां अभाषत्— “मा बिभीषीः, रम्भे! शुभं ते अस्तु। मम आज्ञां कुरु।” वसन्ते, रम्येषु वृक्षेषु, अहं कामेन सह तव समीपे स्थास्यामि, कोकिलः च तस्य मनः आकर्षयिष्यति। त्वं गुणसम्पन्ना रूपशोभिता, सौम्ये, तपस्यां स्थितं कौशिकं मुनिं विक्षेपय। इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा, सा अतिशोभनं रूपं धारयित्वा, रम्या, शुद्धस्मिता रम्भा, विश्वामित्रं मोहयितुं आरभत्। सः मुनिः कोकिलस्य मधुरं गीतं श्रुत्वा, हृष्टचित्तः तां रम्भां अपश्यत्। तदा, तस्य गीतस्य, अतुलस्य स्वरस्य, रम्भायाः रूपस्य कारणेन, मुनिः सन्देहितः अभवत्। सर्वं इन्द्रकार्यं इत्यवगम्य, कुशिकपुत्रः महर्षिः क्रोधवशात् रम्भां शप्तवान्— “यत् त्वं मां कामक्रोधजयं इच्छन्तं मोहयसि, तस्मात्, दुष्टा, त्वं दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपे स्थास्यसि। ब्राह्मणः तपोबलसम्पन्नः त्वां शापमुक्तां करिष्यति।” एवं उक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः शक्तिमान्, क्रोधं दुःखं च सन्दर्भे न धर्तुम् अशक्नोत्। तस्य शक्तिशापेन रम्भा तदा शिलारूपे परिणता; महर्षेः वचनं श्रुत्वा, कामः तत्रत्यः अभवत्। क्रोधेन तपोक्षयेन च, हे राम, महात्मा विश्वामित्रः, अप्रशान्तः, इन्द्रियजयः न प्राप्तः। तस्य तपोविघ्नेन मनः व्यथितम् अभवत्; सः निश्चयमकरोत्— “न क्रोधं करिष्यामि, न वाचं वदिष्यामि। अथवा, शतवर्षाणि अपि न श्वासं करिष्यामि; इन्द्रियजयम् प्राप्त्वा आत्मनं शोषयिष्यामि।” एवं विश्वामित्रस्य तपस्याः कथा शास्त्रानुसारं प्रवाहवत् सम्पद्यते।