राघवः सौमित्रिं विभीषणेन सह शीघ्रं बाणैः विमुक्तुं, तथा वीरं जाम्बवन्तं च वानरयूथपांश्च यैः द्रुमैः समरे युध्यन्ते, त्वरया उद्धृत्य स्वस्थान् कर्तुम् आज्ञापयत्। यः कश्चन अत्र अन्यः अपि युध्यते, बाणैः विद्धः क्षतः, तान् अपि सर्वान् तव प्रयत्नेन सम्यक् स्वस्थान् कर्तुम् इच्छामि इति रामेण उक्तः महाबलः वानरयूथपः सुसेणः तदा उत्तमौषधिं लक्ष्मणाय सम्प्रदाय दत्तवान्। सौमित्रिः तस्य औषधस्य गन्धं घ्राणेन सेवन कृत्वा तुर्यात् बाणैः विमुक्तः, दुःखं च व्यपगतं, तस्य सर्वे क्षता अपि पूर्णतः नष्टाः। ततः राघवस्य आज्ञया सः लक्ष्मणः सर्वान् वानरयूथपांश्च मित्रांश्च, विभीषणं च तस्य अनुयायिनः अपि, तेन औषधेन उपचारं कृत्वा स्वस्थान् अकरोत्। तदा सौमित्रिः स्वाभाविकं स्वरूपं पुनः प्राप्तः, बाणैः विमुक्तः, श्रमं त्यक्त्वा, तत्र हृष्टः बभूव, तस्य ज्वरः क्षणेन एव नष्टः। तस्मिन् क्षणे रामः, वानरयूथपतिरेव, बलवान् विभीषणः, ऋक्षराजः च, सौमित्रिं उत्थितं स्वस्थं च दृष्ट्वा, स्वसैन्यैः सह दीर्घकालं हृष्टाः अभवन्। दशरथात्मजः महात्मा तदा लक्ष्मणस्य दुष्करं कर्म पूजयामास; वानरयूथपतिः अपि रणभूमौ इन्द्रजितं हतं श्रुत्वा प्रहृष्टः अभवत्। अथ शृणुति श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्याः युद्धकाण्डे द्विनवतितमं द्वितीयं चाधिकं सर्गं। तदा इन्द्रजितः निहतः इति श्रुत्वा पौलस्त्यकुलस्य मन्त्रिणः शीघ्रं दशग्रीवाय तद्वृत्तान्तं निवेदयामासुः। हे महाबाहो, तव पुत्रः लक्ष्मणेन विभीषणसहायेन अस्माकं पश्यतां समरे निहतः। तव वीर्यवान् पुत्रः, यः युद्धे अजेयः, सः वीर्यवन्तं लक्ष्मणं समासाद्य तेन निहतः, हे इन्द्रजित्, देवदानवविजयी। सः लक्ष्मणं बाणैः तर्पयित्वा परां गतिं गतः; तस्य पुत्रस्य घोरं निधनं शृण्वन् रावणः भीतिम् अपद्यत। समरे भृशं इन्द्रजितेन आहतः राक्षसराजः घोरं मोहं प्रविवेश; चिरात् चेतनां पुनः प्राप्तवान्। सः पुत्रशोकाभिभूतः, दीनः, विक्षिप्तेन्द्रियः, विलपन्निवमिदं वचनमुवाच—"हा राक्षसेन्द्रसैन्यस्य नायक, पुत्र, महाबाहो!" "यः इन्द्रं जितवान्, सः अद्य किमर्थं लक्ष्मणस्य वशे पतितः? क्रुद्धः सन् त्वं कालेनान्तकेन अपि बाणैः विध्यितुं शक्तः। त्वं मन्दरशिखराणि अपि विदारयितुं समर्थः, किं पुनर्लक्ष्मणेन समरे? अद्य यमः मम पुनः मान्यः जातः।" "हे महाबाहो, येन त्वं अद्य मृत्युधर्मे समन्वितः, एष एव वीराणां पन्थाः, अमरगणेष्वपि; स्वामिकार्ये हतः स्वर्गं गच्छति। अद्य सर्वे देवगणाः, लोकपालाः, महर्षयः, इन्द्रजितं निहतम् इति शृण्वन्तः, निर्भयाः सुखेन शय्यां यास्यन्ति।" "अद्य त्रयो लोकाः, समग्रं च पृथिव्यां वनानि च, केवलं इन्द्रजितेन वियुक्तानि, शून्यानि इव मे दृश्यन्ते। अद्य अन्तःपुरे निरृतिकन्यकानां क्रन्दनं शृण्विष्यामि, यथा गह्वरान्तरे स्त्रीगजयूथस्य निनादः।" "राज्याभिषेकः, लङ्का, राक्षसाः, तव माता, अहम्, तव भार्याः—त्वं त्वं त्यक्त्वा क्व गतः? हे वीर, यमसदनं गत्वा तव प्रेतकर्म विधेयम्; नूनं विपरीतं स्थितिं प्राप्तवान्।" "सुग्रीवः, लक्ष्मणः, रामः जीवतः सन्तः अपि, त्वं मां दुःखकण्ठकं न हृत्वा क्व गतः?" इति रावणः राक्षसराजः एवं शोकव्याकुलः विलपन्, पुत्रविपत्तिसम्भूतं महद् रोषं समारोपयत्। सः स्वभावतः कोपशीलः, पुत्रनाशेन च कोपेन अधिकम् उद्भूतः, यथा घर्मे सविता अतिवेगं तेजो विकसति। भ्रुकुटिं भ्रूयुगले संकुच्य, सागर इव कल्पान्ते महोर्मिभिः, मकरैः च समाकुलः, सः रावणः दीप्तिमान् बभूव। तस्य मुखात् कोपवृद्ध्या धूमयुक्तः अग्निः इव निर्गच्छन् दृश्यते, यथा वृत्रस्य मुखात् ज्वाला निष्पतति। सः पुत्रशोकपीडितः, कोपसंविष्टः, रावणः वैदेह्याः वधं मनसि निश्चितवान्। तस्य रौद्रभावस्य, कोपाग्निसंविद्धस्य, नेत्रे उभे भीषणरक्ते जाते। तस्य स्वरूपं स्वभावतः भीषणम्, कोपाग्निना दीप्तं, रुद्रस्य क्रुद्धस्य इव, अप्राप्यं जातम्। तस्य कोपात् नेत्राभ्यां अश्रुबिन्दवः स्रवमाणाः, दीपयोः ज्वलद्ग्रसे स्नेहबिन्दवः इव। सः दन्तान् घर्षयन्, जृम्भणशब्दः असुरैः चालयमानस्य यंत्रस्य शब्दः इव श्रूयते। सः प्रलयाग्निवत् क्रुद्धः, यां दिशं पश्यति, तत्र तत्र राक्षसाः भयात् द्रवमाणाः। सः मृत्युसमानः, सर्वभूतभक्षणतत्परः, यत्र यत्र पश्यति, तत्र तत्र राक्षसाः भयात् न समीपमाययुः। तदा अतीव क्रुद्धः राक्षसाधिपः रावणः, राक्षसांस् मध्ये युद्धे स्थिरत्वाय वचनं प्रोवाच। "सहस्रसंवत्सराणि उत्तमं तपः कृतवान्; सर्वत्र स्वयम्भूः मया तुष्टः। तस्यैव तपसः फलेन, स्वयम्भूप्रसादेन, मम कदाचित् असुरेभ्यः न देवैः च भीः। ब्रह्मणा दत्तं यद् कवचं सूर्यसमप्रभं, तद् अमोघं, तद् वज्रैः मुष्टिभिः वा देवासुरयुद्धेषु न कदापि भग्नम्।" "अद्य युद्धे मया एवं कवचेन युक्तेन, रथे स्थितेन, कः मां समरे प्रतियातुं शक्तः—साक्षात् पुरन्दरः अपि?