राघवः विजितशत्रुरिदानीं सौमित्रिणा रणाङ्गणे शत्रोः पुत्रे हते, रावणमिव हतमिति मन्यते स्म। सः वीर्यशालिनं सौमित्रिं समुपलभ्य, “अद्य मया रिपुः जितः, यतो दैवयोगेन त्वया रावणस्य दुष्टः पुत्रो युद्धे निहतः,” इति सस्मितमुवाच। तस्य दक्षिणभुजः, यस्य स मुख्याश्रयः, विच्छिन्नः; अतः विभीषणेन हनूमता च युद्धे महद् कर्म कृतमिति रामोऽन्वभाषत। त्रिरात्रं त्रिदिनं च तं वीरं कथंचित् निपातितमिति सः; अद्याहमशत्रुकः, रावणः निश्चितं गमिष्यतीति मन्यमानः। रावणः पुत्रस्य निधनं श्रुत्वा महता सेनाव्यूहलेखेन युद्धाय बहिः प्राप्स्यति; तं राक्षसराजं दुःखार्तं पुत्रवधेन, युद्धाय निर्गच्छन्तं, अहं महता सैन्येन परिवृत्य दुष्प्राप्यं हनिष्यामि। त्वया लक्ष्मण रक्षति, न सीता न पृथिवी मम दुर्लभा, यदा स इन्द्रजित् हन्यते। एवमुक्त्वा रामः सौमित्रिं समाश्वास्य परिष्वज्य, हृष्टमानसः सुषेणं प्रति वाक्यमुवाच—“एष बुद्धिमान् सौमित्रिः, मित्रप्रियः, शरविनिर्मुक्तः; तम् आरोग्यं कुरु यथा सम्यग्भवेत्। सौमित्रिं च विभीषणेन सह शीघ्रं शरविनिर्मुक्तं कुरु; शाल्यकपिवीरांश्च, ये द्रुमैः सम्युद्ध्यन्ते, तानपि। येऽत्र अन्ये युद्धरताः बाणाभिः विद्धाः, तेषां सर्वेषां त्वया प्रयासेन आरोग्यं क्रियताम्।” एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, महात्मा वानरयूथपः सुषेणः तं श्रेष्ठं औषधं लक्ष्मणाय दत्तवान्। तस्य गन्धमाघ्राय सः शरविनिर्मुक्तः, वेदना नष्टा, सर्वे व्यसना निवारितानि। ततः राघवाज्ञया सः सर्वान् वानरयूथपतिंश्च मित्रांश्च, विभीषणं सकंठांश्च, उपचारयत्। स्वरूपं प्राप्य, शरविनिर्मुक्तः, श्रममुक्तः सौमित्रिः तत्र प्रमोदं प्राप, क्षणेन तापं त्यक्त्वा। तस्मिन्नन्तरे रामः, वानरराजः, महाबलः विभीषणः, ऋक्षपतिश्च, सौमित्रिं स्वस्थमुत्थितं दृष्ट्वा, स्वसैन्यैः सह चिरकालं प्रमोदं प्राप्नुवन्। दशरथात्मजः महात्मा लक्ष्मणस्य दुष्करं कर्म समर्चयत्; वानरपतिः युद्धे प्रमुदितः, श्रुत्वा इन्द्रजितं हतं सन्तुष्टः। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां युद्धकाण्डे द्वानवत्यधिकशततमः सर्गः शृणुत। ततः पौरस्त्यकुलस्य मन्त्रिणः इन्द्रजितः निधनं विज्ञाय, शीघ्रं दशाननं निवेदयामासुः—“महाबाहो राजन्, तव पुत्रः, विभीषणसहायेन लक्ष्मणेन युद्धे निहतः, अस्माकं साक्षात् पश्यताम्। तव वीर्यशाली पुत्रः, युद्धे दुर्जयः, लक्ष्मणेन समागत्य तेन हतः, हे इन्द्रजित्, सुरदर्पणाशनः। तव पुत्रः लक्ष्मणस्य शरैः तुष्ट्वा, उत्तमान् लोकान् गतः; तस्य पुत्रस्य भयानकं निधनं श्रुत्वा, सः भीतिमाविशत्।” राक्षसराजः, इन्द्रजितः भयङ्करेण युद्धे ताडितः, घोरमोहं जगाम; चिरात् चेतनां प्राप्य, पुत्रशोकाभिभूतः, दुःखितः, विकलः, विलपन् इत्युवाच—“हा राक्षससेनापते, पुत्र, महाबलिन्! इन्द्रं जित्वा, अद्य कथं लक्ष्मणस्य वशे पतितः? क्रोधेन त्वया कालान्तकौ अपि शरैः विदारितुं शक्यम्। त्वया मन्दरशिखराण्यपि भेदितुं शक्यानि—किं पुनर्लक्ष्मणेन युद्धे? अद्य यमः पुनः मया पूज्यते। महाबाहो, येन त्वं अद्य मृत्युनियमे समन्वितः, सः वीराणां पन्थाः, अमरगणेष्वपि; स्वामिकार्ये निहतः स्वर्गमाप्नोति। अद्य सर्वे देवगणाः, लोकपालाः, महर्षयश्च, श्रुत्वा इन्द्रजितं निहतम्, निर्भयाः सुखेन शयिष्यन्ते। अद्य त्रयो लोकाः समग्राश्च, वना वसुन्धरापि, केवलं इन्द्रजितं विना, शून्येव मे दृश्यते। अद्य अन्तःपुरे निरृतिकन्यकानां क्रन्दनं श्रोष्यामि, गजयूथ्याः गिरिगुहायामिव रावम्। राज्यं, लङ्का, राक्षसाः, जननी, अहं, तव भार्याश्च—क्व गतः त्वं, त्यक्त्वा अस्मान्? वीर, यमालयं गत्वा, तव प्रेतकार्याणि कर्तव्यानि; नूनं त्वं विपरीतस्थितिं प्राप्तः। सुग्रीवे जीवति, लक्ष्मणे रामे च, क्व गतः त्वं, मां हृदयकण्टकं न निष्कास्य?” एवं रावणः पुत्रशोकात् संतप्तः विलपन्, महत् कोपमुपाजगाम, पुत्रव्यसनात् जातम्। सः स्वभावतः क्रोधी, पुत्रनिधनेन अतिवृद्धं कोपं प्राप, यथा घर्मे भास्करस्य रश्मयः तं दीप्तयन्ति। भ्रुकुटिं भ्रूमध्यसंयुक्तां कृत्वा, सः समुद्र इव कल्पान्ते, ऊर्मिभिः मकरैः च समुज्ज्वलितः, बभासे। तस्य मुखात्, कोपेन समुत्क्षिप्ते, धूमयुक्तः ज्वालाग्निरिव निष्पेत, यथा वृत्रस्य मुखात् ज्वाला। पुत्रशोकाभिहतः, कोपसमन्वितः रावणः, वैदेह्याः वधं मनसि निश्चितवान्। तस्य रौद्रस्य, कोपाग्निना रक्तलोचनस्य, उभे नेत्रे भीषणे अभवताम्। स्वरूपतः भीषाणः, कोपाग्निसंयुक्तः, सः रुद्रस्य रुषितस्य इव, दुर्दर्शः अभवत्।