तदा ब्रह्मा, महतीं दीप्तिं धारयन्, तु प्रियं वचनं प्रोवाच— “त्वं स्वकर्मणा पुण्येन ऋषिः, धन्यः असि।” इत्येवमुक्त्वा देवाधिदेवः पुनः स्वं दिवं जगाम। ततः महातेजाः विश्वामित्रः, अतिदारुणं तपः समारभत। दीर्घकालेन, मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा पुष्करे स्नानं कर्तुं आरब्धवती। तत्र कुशिकात्मजः महाबलः महातेजाः मेनकां अपूर्वरूपां मेघे विद्युतमिव दृष्टवान्। कामाभिमानवशात् स मुनीः तां अभ्यागताम् अप्सरसम् स्वागतं कृत्वा, “इह मम आश्रमे तिष्ठ,” इत्युवाच। “मम मनः कामेन मोहितं, त्वं मम अनुग्रहं कुरु,” इति तया उक्तः, सा रमणी आश्रमे निवासं कृतवती। विश्वामित्रस्य तस्या निवासेन, राम, महत् विघ्नः तपस्याः अभवत्—पञ्चवर्षाणि पञ्च च। तानि वर्षाणि सुखेन आश्रमे व्यतीतानि। तदन्ते, महान् ऋषिः विश्वामित्रः, लज्जया संतप्तः, चिंता-शोक-संविष्टः, क्रोधेन अभिपूरितः, मनसि विचारं अकुर्वत्— “एष देवकृतः कार्यः, मम तपसः महान् अपहारः; दश वर्षाणि अहर्निशं व्यतीतानि। काममोहाभिभूतस्य मम अयं विघ्नः उत्पन्नः।” इति महान् ऋषिः श्वसित्वा, शोकदुःखेन क्लान्तः, मेनकां भीतां, कम्पमानां, अञ्जलिं कृत्वा स्थितां, सौम्यवचनैः मुक्तवान्। ततः विश्वामित्रः, राम, उत्तरे गिरिं गतः, धैर्यं संकल्प्य, आत्मजयम् इच्छन्, प्रसिद्धः सन्। कौशिकीतीरे प्राप्त्वा, दुष्करं तपः समारभत—सहस्रवर्षाणि घोरं तपः अकरोत्। उत्तरे गिरौ, राम, देवेषु भयम् अभवत्। सर्वे देवाः, ऋषिसंघैः सह, एकत्र समागत्य विचारयामासुः— “कुशिकात्मजः महर्षित्वं प्राप्नुयात्।” तेषां वचनं श्रुत्वा, लोकपितामहः ब्रह्मा, सौम्यं वचनं विश्वामित्रं तपसा सम्पन्नं प्रति अब्रवीत्— “स्वागतं वत्स! तपसा त्वया अहं तुष्टः। त्वं महर्षित्वं प्राप्नुहि, श्रेष्ठत्वं अपि।" ब्रह्मवचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः तपसा सम्पन्नः, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रशिराः, ब्रह्माणं अब्रवीत्— “यदि त्वं, भगवन्, मम पुण्यकर्मणा प्राप्तं ब्रह्मर्षित्वं घोषयसि, तदा अहं जितेन्द्रियः स्याम्।” ब्रह्मा प्रत्युवाच— “त्वं इन्द्रियाणि न विजितवान्। तपस्विन्, प्रयत्नं कुरु।” इति उक्त्वा स्वं दिवं जगाम। देवाः गताः, महान् ऋषिः विश्वामित्रः, बाहून्निराश्रयः, वायुं जीवनं कृत्वा, तपस्याम् अभ्यस्थितः। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थितः, वर्षासु व्योम्नि तिष्ठन्, शिशिरे अहोरात्रं जलमध्ये शयानः, सहस्रवर्षाणि घोरं तपः अकरोत्। एवं विश्वामित्रः तपसा दग्धः, देवेषु च, इन्द्रे च, महान् कलेशः उत्पन्नः। इन्द्रः, सर्वैः मरुतः सह, स्वहिताय कौशिकस्य अहिताय, रम्भां अप्सरसम् अब्रवीत्। श्रीरामायणस्य बालकाण्डे चतुर्षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। इन्द्रः रम्भां अप्सरसम् अब्रवीत्— “रम्भे, देवेषां महत् कार्यम् अस्ति; त्वं इह कौशिकं मोहय, कामेन मोहितं कुरु।” शताक्षिणा एवं उक्ता सा लज्जिता, अञ्जलिं कृत्वा, देवाधिदेवम् उवाच— “भगवन्, विश्वामित्रः महर्षिः भीषणः; नूनं स मां घोरं क्रोधं करिष्यति। अतः भयेन अहम्; त्वं मम अनुग्रहं कुरु।” तया भीता, कम्पमाना, एवं उक्ता, इन्द्रः तां शताक्षी, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच— “मा भूः, रम्भे; शुभं ते भवतु; मम आज्ञां कुरु।” वसन्ते, रम्ये वृक्षे, अहं कामेन सह तव समीपे स्थास्यामि; कोकिलः तस्य मनः आकर्षयिष्यति। त्वं, गुणैः विभूषिता, दिव्यरूपा, सौम्ये, तपसि स्थितं कौशिकं विचालय। इन्द्रवचनं श्रुत्वा, सा अप्रतिमं रूपं धारयित्वा, रम्या, शुद्धस्मिता, रम्भा विश्वामित्रं मोहितुं आरब्धवती। स विश्वामित्रः कोकिलस्य मधुरं गीतं श्रुत्वा, रम्यचित्तः, तां रम्यां रम्भां अपश्यत्। तस्य गीतस्य, अप्रतिमस्य शब्दस्य, रम्भायाः रूपस्य कारणात् स महर्षिः संशयमापन्नः। सर्वं इन्द्रकृतं इति ज्ञात्वा, कुशिकात्मजः, क्रोधेन आक्रान्तः, रम्भां शप्तवान्— “रम्भे, यः कामक्रोधविजयं इच्छति, तं मोहयित्वा, त्वं दारुणं शापं प्राप्स्यसि; दशसहस्रवर्षाणि शिलात्वं प्राप्स्यसि। तपसा सम्पन्नः महातेजस्वी ब्राह्मणः तव उद्धारं करिष्यति, यदा मम क्रोधेन स्पृशिता भविष्यसि।” एवं उक्त्वा, महान् ऋषिः विश्वामित्रः, महाबलः, तं क्रोधं, तं दुःखं, आत्मनि धर्तुं न अशक्नोत्।