यदा सहस्रवर्षाणि पूर्णानि अभवन्, तदा सर्वे देवाः महान् तपस्विनं मुनिं समीपम आगच्छन्, यः स्वनियतव्रतस्य समापनानन्तरं स्नातः आसीत्, तस्य तपस्याः फलम् दातुम् इच्छन्तः। तत्र ब्रह्मा, अत्यद्भुततेजस्वी, तं मुनिं सुखान्वितं वचनं अब्रवीत्— "त्वं ऋषिः, पुण्यकर्मणा स्वयम् धन्यः असि।" एवं उक्त्वा, देवाधिपः पुनः स्वर्गं प्रतिगच्छत्। तदा विश्वामित्रः, महातेजस्वी, अधिकं तपः आरब्धवान्। बहूनां वर्षाणां अनन्तरं, मेनका, अप्सराः मध्ये श्रेष्ठा, पुष्करे स्नानं आरब्धवती। तत्र कुशिकपुत्रः, महाबलः, दीप्तिमान्, मेनकां अपूर्वरूपां दृष्टवान्, या मेघे विद्युत् इव शोभते स्म। कामाभिमानवशात् स मुनिः ताम् अप्सरसं सम्बोधितवान्— "स्वागतं, हे अप्सरः! मम आश्रमे स्थातुम् इच्छस्व।" "मम कृपां दातुम् अर्हसि, हे शुभे, कामवशात् मोहिता अस्मि।" इति उक्त्वा, सा रमणी तत्र निवासं कृतवती। यदा सा तत्र वासं कृतवती, तदा विश्वामित्रस्य तपस्याः महान् विघ्नः अभवत्, हे राघव, पञ्च वर्षाणि पञ्च च अधिकानि। तानि वर्षाणि विश्वामित्रस्य शान्ताश्रमे सुखेन व्यतीतानि। तस्य कालस्य समाप्तौ, महर्षिः विश्वामित्रः, लज्जायुक्तः, चिन्तायाम् दुःखेन च निमग्नः अभवत्; तस्य मनसि क्रोधपूर्णः विचारः उत्पन्नः— "एष देवैः कृतम्, मम तपस्याः महान् अपहारः; दश वर्षाणि दिवसरात्र्यां गच्छन्ति।" "कामवशात् मोहवशात् ममायं विघ्नः अभवत्।" इति उक्त्वा, स महर्षिः विषादेन श्वसन् अभवत्। स भयभीतां अप्सरसं, यः कम्पमानां अञ्जलिं कृत्वा स्थितवती, दृष्ट्वा, कुशिकपुत्रः मेनकां सौम्यवाक्यैः मुक्तवान्। ततः विश्वामित्रः उत्तरे गिरिं गन्तुम् आरब्धवान्, हे राम, दृढनिश्चयः आत्मजयाय इच्छन्, प्रसिद्धः च। कौशिकीतीरे सम्प्राप्तः, स कठोरं तपः आरब्धवान्, यः दुष्करः; सहस्रवर्षाणि तेन उग्रं तपः कृतम्। उत्तरे गिरौ, हे राम, देवेषु भयम् उत्पन्नम्; सर्वे देवाः, ऋषिसङ्घैः सह, समागत्य मन्त्रयन्। "कुशिकपुत्रः महर्षित्वं प्राप्नुयात्।" इति देववचनं श्रुत्वा, जगतां पितामहः विश्वामित्रं तपस्विनं मधुरं वचनम् अब्रवीत्— "स्वागतं, हे पुत्र! उग्रतपसा मां संतुष्टवान् असि।" "त्वं महर्षिः, ऋषिषु श्रेष्ठः असि, हे कौशिक।" ब्रह्मवचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः तपोयुक्तः, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रः, पितामहं सम्बोधितवान्— "अप्रमेयं ब्रह्मर्षित्वं, मम पुण्यकर्मणः फलम्—" "यदि त्वं तद् घोषयसि, हे प्रभो, तदा अहम् आत्मजयः।" ब्रह्मा प्रत्युवाच— "अधुनैव आत्मजयः नासि।" "यत्नं कुरु, हे मुनिशार्दूल।" इति उक्त्वा, ब्रह्मा स्वर्गं गतः। देवेषु गतेषु, महर्षिः विश्वामित्रः, बाहून्निरालम्बान् कृत्वा, वायुं भोजनं कृत्वा, तपः आरब्धवान्; ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थितः, वर्षासु व्योम्नि स्थितः। शीतकाले दिवा रात्रि च उदके शयानः। एवं सहस्रवर्षाणि अतितीव्रं तपः कृतवान्। यदा विश्वामित्रः तपसा दग्धः अभवत्, तदा देवेषु इन्द्रे च महान् विघ्नः उत्पन्नः। इन्द्रः, सर्वैः मरुतः सह, स्वहिताय कौशिकस्य विघ्नाय च, रम्भां अप्सरसं सम्बोधितवान्। शृणु, हे राम, वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकषष्टितमः सर्गः। इन्द्रः रम्भां अप्सरसं उवाच— "हे रम्भे, एष देवानां महान् कार्यः, यः त्वया साधनीयः; त्वं कौशिकं आकर्षय, काममोहयुक्तं कुरु।" बुद्धिमान् शताक्षः इत्युक्त्वा, सा अप्सराः, लज्जिता अञ्जलिं कृत्वा, देवानां प्रभुं प्रत्युवाच— "हे देव, विश्वामित्रः महर्षिः उग्रः; नूनं स मम उपरि महद् क्रोधम् उत्स्रक्ष्यति।" "तस्मात्, हे देव, अहम् भीता अस्मि; त्वं मम कृपां कुरु।" ताम् कम्पमानां, भययुक्तां, अञ्जलिं कृत्वा स्थितां दृष्ट्वा, शताक्षः ताम् उवाच— "माऽभैः, हे रम्भे; शुभं ते अस्तु, मम आज्ञां कुरु।" वसन्ते, रम्येषु वृक्षेषु, अहम् कामेन सह तव समीपे स्थितः भविष्यामि, कुक्कुटः हृदयम् आकर्षयिष्यति। त्वं, गुणैः विभूषिता, शोभायुक्ता, सौम्या, तपोयुक्तं कौशिकं मुनिं विघ्नय। इन्द्रवचनं श्रुत्वा, सा रम्भा अतुल्यरूपां धारयामास; रमणी, शुद्धस्मिता, विश्वामित्रं मोहितुम् आरब्धवती। स मुनिः कुक्कुटस्य मधुरं स्वरं श्रुत्वा, हृष्टचित्तः, ताम् रम्भां अपश्यत्। तदा तस्य स्वरस्य, अतुल्यगीतस्य, रम्भायाः रूपस्य च कारणात्, स मुनिः संशयम् अनुभवन्। सर्वं इन्द्रकृतं इति ज्ञात्वा, कुशिकपुत्रः, क्रोधेन अभिभूतः, रम्भां शप्तवान्— "यत् त्वं मां, कामक्रोधजयाय इच्छन्तं, मोहितवती, तस्मात्, हे रम्भे, त्वं अशुभा, दशसहस्रवर्षाणि शिलारूपे स्थित्वा।" "ब्राह्मणः महातेजस्वी, तपोबलसम्पन्नः, त्वां शापदोषात् विमोक्ष्यति।" एवं विश्वामित्रस्य तपस्याः, देवैः कृतस्य विघ्नस्य, रम्भायाः शापस्य च कथा सम्पूर्णा।