यदा बलवती तेषां राक्षसानां सेना विनष्टा, तदा तैः कपिभिः दर्पं जित्वा निपातिताः राक्षस्यः सर्वतो दिशं दिशं पलायिताः। कपिभिः आक्रम्यमाणाः ते राक्षसाः आयुधानि परित्यज्य, भग्नेन्द्रियाः, भीताः लङ्कां प्रति धावन्ति स्म। शतशः राक्षसाः भयानकत्रस्ताः, शूलान् खड्गान् परशून् च परित्यज्य, सर्वतो दिशं पलायन्ते स्म। केचित् भयाभिभूताः, कपिभिः पीडिताः, लङ्कां प्रविशन्ति स्म; केचित् सागरं प्रविशन्ति, अन्ये पर्वतान् शरणं ययुः। यदा इन्द्रजिद् रणाङ्गणे निहतः पतितः दृष्टः, तदा सहस्रशः राक्षसानां मध्ये एकोऽपि राक्षसः दृष्टुम् अशक्यः। यथा अस्तमिते सूर्ये किरणाः न तिष्ठन्ति, तथा तस्य पतने राक्षसाः सर्वतः प्रविचलिताः। स महाबाहुः अस्तमितकिरणः सूर्य इव, निर्वृत्ततेजाः वह्निरिव, प्राणैः विहीनः अभवत्। राक्षसेन्द्रसुतस्य पतने, जगत् दुःखमुक्तम्, शत्रुनाशात् हृष्टम् अभवत्। भगवान् शक्रः सर्वैः महर्षिभिः सहितः, तस्य पापिनः राक्षसस्य वधे हृष्टः अभवत्। दिवि देवतानां मध्ये दुन्दुभीनां निनादः श्रुतः, अप्सरसः नृत्यन्त्यः, महात्मानः गन्धर्वाः च संमिलन्ति स्म। ते दिव्यपुष्पवृष्टिं चक्रुः, या अद्भुतरूपा आसीत्; तस्मिन्क्रूरराक्षसवधे, शान्तिः प्रवर्तिता। विशुद्धजलानि, गगनं च प्रमुदितम् अभवत्; देवाः दानवाः च, सर्वलोकभयदायिनः पतने, हृष्टाः अभवन्। तृप्ताः देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः च, दुःखविनिर्मुक्ताः, पावनाः, परस्परं ऊचुः— "ब्राह्मणाः निर्भयाः विचरन्तु।" तदा कपिसैन्यपतयः हृष्टाः, रणाङ्गणे दुराराध्यं राक्षसाधिपतिं निहतम् दृष्ट्वा उत्सवम् अकुर्वन्। कपयः शुष्करवः कृत्वा, प्लुत्य, निनदन्तः, रघुसुतं परिवृत्य, सिद्ध्यां प्राप्ताय, समीपम् आगच्छन्। कपयः पुच्छानि चालयन्तः, तानि ताडयन्तः च, उच्चैः घोषयन्ति— "लक्ष्मणः विजयी!" हृष्टहृदया कपयः परस्परं आलिङ्ग्य, राघवस्य महात्मनः पुण्यकृत्यानि, लघूनि च गुरूणि च, समर्चयन्तः समाचक्षते। तदा तद् दुष्करं कर्म दृष्ट्वा, लक्ष्मणस्य प्रिया मित्राणि रणाङ्गणे प्रमोदन्ते स्म; देवाः इन्द्रजिदं निहतम् श्रुत्वा, परमां प्रीतिं हृदि लब्धवन्तः। शृणु इदानीं एकनवतितमं सर्गं पवित्रे वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे। लक्ष्मणः, रक्तशरीरः शुभलक्षणैः युक्तः, शत्रुसूदनं रणाङ्गणे निहत्य, परमानन्देन तृप्तः अभवत्। ततः तेजस्वी महाबलः लक्ष्मणः, जाम्बवान् हनूमन्तं सर्वान् च वानरान् समवेत्य स्थितः। अनन्तरं लक्ष्मणः, विभीषणं हनूमन्तं च आश्रित्य, शीघ्रं सुग्रीवराघवयोः समीपं गच्छति स्म। तदा सौमित्रिः रामम् उपसृत्य प्रणम्य, भ्रात्रा सह तस्थौ, यथा इन्द्रज्येष्ठभ्राता इन्द्रस्य समीपे तिष्ठेत्। स वीरः, महात्मनः राघवस्य पुरतः आगत्य, दुःखेन विवर्णः, इन्द्रजिदः घोरं वधं न्यवेदयत्। विभीषणः हृष्टः, रामाय निवेदयामास— "रावणस्य पुत्रः महात्मना लक्ष्मणेन शिरश्छिन्नः।" रामः, महाबलिना लक्ष्मणेन इन्द्रजिदं निहतम् श्रुत्वा, अतुलां प्रीतिं प्राप्य, इदं वचनं प्रोवाच— "साधु लक्ष्मण! प्रीतोऽस्मि। दुष्करं कर्म कृतम्। रावणसुतस्य विनाशेन, विजयः सिध्यताम् इति मन्ये।" ततः महाबलवान् रामः, स्नेहात्, लज्जावन्तं लक्ष्मणं बलेनाङ्के आरोप्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य, श्रान्तं भ्रातरं पुनःपुनः स्नेहेन पश्यन्, स्वाङ्के स्थापयामास। रामः, लक्ष्मणं बाणाभिहतम्, श्वसन्तं च दृष्ट्वा, दुःखेन संतप्तः, तं भ्रातरं क्लान्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं शिरसि घ्राणं कृत्वा, स्पृष्ट्वा, सान्त्वनवचनानि प्रोवाच— "त्वया परममङ्गलं दुष्करं कर्म कृतम्। शत्रोः सुतः निहतः, रावणः अपि रणाङ्गणे हतः इति मन्ये। अद्याहं शत्रौ विजयवान्, यतः स दुष्टः रावणसुतः त्वया निहतः, सौम्य, दैवयोगात्। तस्य दक्षिणबाहुः, यस्य आश्रयः आसीत्, छिन्नः। विभीषणहनूमद्भ्यां महत्कृत्यम् कृतम्। त्र्यहोरात्रेण स वीरः कथंचित् निपातितः। अद्याहं रिपुमुक्तः, रावणः नूनं विनश्यति।" "रावणः, पुत्रं निहतं श्रुत्वा, महतीं सेनां समादाय, महायुद्धाय निर्गमिष्यति। तं राक्षसेन्द्रं, पुत्रशोकाभिभूतं, युद्धाय निर्गच्छन्तं, महाबलसमेतं, अहं सर्वतो वृत्य, दुरासदम् हनिष्यामि। त्वं रक्षसि चेत्, लक्ष्मण, न सीता न भूमिः अप्राप्या, यदा स इन्द्रजित् रणाङ्गणे निहतः।" एवं रामः सान्त्वयित्वा, आलिङ्ग्य, भ्रातरं हृष्टः, सुषेणं प्रति हर्षेण वचनमब्रवीत्— "एष सौमित्रिः, मित्रप्रियः, बाणविनिर्मुक्तः, तेन सम्यक् उपचार्यतां, यथा सम्यक् स्वस्थः भवेत्।