इन्द्रः पुरा सुरासुरयुद्धे दिव्यगजवाहनः महाबलः तेनास्त्रेण दानवान् विजित्य जयम् अलभत। तदस्त्रं ततः सौमित्रिः अपराजितं रणेषु, उत्तमेषु धनुषां श्रेष्ठमुत्तमं शरं समादाय, इदमुवाच— "यदि दशरथात्मजः रामः धर्मे सत्ये च स्थितः, यदि चास्य वीर्ये समो नास्ति, तर्हि हे शरे, रावणात्मजं जहि।" एवं उक्त्वा महाबाहुः लक्ष्मणः सञ्जातरोषः सम्यगायतं बाणं कर्णान्तमानीय, इन्द्रास्त्रेण संयोज्य, शत्रुसैन्यविनाशनं इन्द्रजितं प्रत्यसृजत्। स सायकः किरीटिनं कर्णाभरणशोभितं इन्द्रजितं वेगेनाभ्यपतन्। तस्य राक्षसवरस्य शिरः सुवर्णप्रभं रक्तरक्तं भूमौ पतितम्, भुजविच्छिन्नं द्युतिमत् दृश्यते स्म। स रावणात्मजः किरीटी कवची चापबाणौ परित्यज्य भूमौ निपपात। ततः सर्वे वानराः विभीषणेन सह हर्षनादं कृतवन्तः; सुराः अपि तस्य वधेन वृत्तरिपोर्वधवत् प्रमोदं जग्मुः। दिवि देवर्षिगन्धर्वाप्सरसां जयशब्दः समुत्पपात। राक्षसीनां महाचमूः स्वबलस्य विनाशं ज्ञात्वा, वानरैः दर्पहता दिशो दिशः पलायिता। वानरैः पीडिता राक्षसाः शस्त्राणि परित्यज्य, मूढेन्द्रियाः लङ्कां प्रत्यधावन्। शूलखड्गपरश्वधादीनि शस्त्राणि परित्यज्य, शतशः राक्षसाः भयत्रस्ता दिशः पलायिताः। केचित् वानरभयात् लङ्कां प्रविश्य, केचित् सागरमुत्पत्य, अन्ये गिरिषु शरणं जग्मुः। इन्द्रजितं रणाङ्गणे निपतितं दृष्ट्वा, सहस्रशः राक्षसाणां न कश्चन दृष्टः। यथा अस्तमिते सूर्ये रश्मयः न तिष्ठन्ति, एवं पतिते तस्मिन् राक्षसाः सर्वदिशः प्रधाविताः। स महाबाहुः मृतः सूर्य इव रश्मिविहीनः, वह्निरिव निर्वाणः, प्राणैः विवर्जितः बभूव। राक्षसेन्द्रपुत्रे पतिते, शत्रुनिहते, जगत् दुःखमुक्तं हृष्टं बभूव। भगवतः शक्रस्य सहितानां महर्षीणां प्रमोदः अभवत्, पापिनं राक्षसं निहतम् आलोक्य। दिवि देवदुन्दुभीनां शब्दः श्रुतः; अप्सरसः नृत्यम् अकुर्वन्, महात्मानः गन्धर्वाः सममिलन्। पुष्पवृष्टिः अद्भुतरूपा समुत्पन्ना; तस्य क्रूरराक्षसस्य वधे शान्तिः समजायत। निर्मलजलानि नभश्च प्रमुदितानि, देवदानवाः अपि प्रमोदं जग्मुः, यस्य भयेन लोकाः कम्पिताः स पतितः। तदा तृप्ताः देवगन्धर्वदानवाः क्लेशविवर्जिताः, शुद्धभावाः, परस्परं ब्रुवन्तः— "ब्रह्मणाः निर्भयम् विचरन्तु" इति। वानरयूथपाः प्रमुदिताः रणाङ्गणे रावणस्य दुरासदम् अधिपतिं निहतम् दृष्ट्वा उत्सवं अकुर्वन्। वानराः शृङ्गघोषैः, प्लवनेन, गर्जनैः, रघुनन्दनं परिवृत्य, सिद्ध्याप्ताः, समीपमुपेत्य, पुच्छैः चलयन्तः, घोषयन्तः— "लक्ष्मणो विजयी" इति उच्चैरब्रुवन्। हृष्टहृदयाः वानराः परस्परं परिष्वज्य, राघवस्य महात्मनः लघुतरमपि पुण्यकर्म आख्याय, गुणान् प्राशंसन्। ततः कृतं दुष्करं कर्म दृष्ट्वा, लक्ष्मणस्य प्रियसखाः रणभूमौ प्रमुदिताः; देवाः अपि इन्द्रजितं निहतं श्रुत्वा, परमं हर्षं जग्मुः। इदानीं युद्धकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे एकनवतितमः सर्गः शृणु। ततः लक्ष्मणः रक्तलेपनः शुभलक्षणयुक्तः, रिपुसैन्यविजयी हृष्टः बभूव। महाबलः लक्ष्मणः, जाम्बवता हनूमता सर्वैश्च वानरैः सहितः, समागच्छत्। ततः स लक्ष्मणः, विभीषणं हनूमन्तं च आलम्ब्य, शीघ्रं सुग्रीवराघवयोः समीपं जगाम। सौमित्रिः राममभिगम्य, प्रणम्य, भ्रातुः पार्श्वे स्थितः, यथा इन्द्रस्य जयन्तः। स वीरः राघवस्य पुरतः गतः, दुःखितः इव, इन्द्रजितो घोरं वधं न्यवेदयत्। विभीषणः प्रमुदितः रामाय न्यवेदयत्— "रावणस्य पुत्रः महात्मना लक्ष्मणेन शिरश्छिन्नः।" इत्युक्ते, रामः महाबलिना लक्ष्मणेन इन्द्रजितं निहतं श्रुत्वा, अतुलं हर्षं जगाम, इदं च वाक्यमब्रवीत्— "साधु लक्ष्मण! प्रीतोऽस्मि। दुष्करं कर्म कृतम्। रावणस्य पुत्रे निहते, जयः निश्चितः।" ततः महाबलः रामः स्नेहवशात्, लज्जितं लक्ष्मणं, यशः वृद्धिं कृतं, शिरः उपाघ्राय, बलात् अङ्के समारोपयत्। अङ्के उपवेश्य, श्रान्तं लक्ष्मणं परिष्वज्य, प्रियं भ्रातरं पुनः पुनः स्नेहेन निरीक्ष्य। लक्ष्मणं बाणैः विद्धं, कठिनश्वासं कुर्वन्तं दृष्ट्वा, शोकेन संतप्तः रामः, श्रमश्वासार्तं भ्रातरं निरीक्ष्य। त्वरया रामः उत्तमपुरुषः शिरः उपाघ्राय, पुनः स्पृष्ट्वा, सौमित्रये सान्त्वनं वचनमुवाच।