राजर्षे राजसिंह, बुद्धिमत्तम, शीघ्रं गच्छाम; राजेन्द्र, व्रतम् अवसानं कुरुष्व, यज्ञस्य समाप्तिं प्रघोषयेत्युक्ते महर्षिपुत्रेण, राजा प्रहृष्टचित्तः, त्वरया यज्ञवाटं प्राविशत्, न श्रान्तः। तत्र ऋत्विजां अनुमतिं प्राप्य, राजा यज्ञपशोः ललाटे पुण्यचिह्नं कृत्वा, तं रक्ताम्बरधरं यूपे बद्धवान्। एवं बद्धे पशौ, महर्षिपुत्रः श्रेष्ठया स्तुत्या इन्द्रं च तस्य अनुजं च सम्यक् स्तुतवान्। तदा सहस्रचक्षुः इन्द्रः, गुह्यया स्तुत्या तुष्टः, शुनःशेपाय दीर्घमायुः प्रददौ। स च राजा, पुरुषश्रेष्ठः, यज्ञं समाप्य, सहस्रचक्षुषः प्रसादेन, महाफलमवाप। विष्वामित्रोऽपि धर्मात्मा, महातपाः, पुष्करे पुनः शतसंवत्सरं घोरं तपः समारब्धवान्। शृणु, राम, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गम्। यदा सहस्रसंवत्सराणि समाप्तानि, तदा सर्वे देवाः, व्रतानन्तरं स्नातं महर्षिं, तस्य तपःफलदानाय, उपगम्य, ब्रह्मा तेजस्वी तं प्रीत्या प्राह—"त्वं ऋषिः, पुण्येन स्वेन तपसा, भगवन्।" इत्युक्त्वा, देवेन्द्रः स्वं लोकं प्रतिपेदे; विष्वामित्रो महातेजाः, तपस्यधिकं समारब्धवान्। ततः कालान्तरे, मेनका अप्सरः श्रेष्ठा, पुष्करे स्नानं कर्तुं प्राविशत्। तं तत्र दिव्यरूपिणीं, मेघे विद्युतमिव, कौशिकसुतः दृष्टवान्। कामगर्वेण आक्रान्तः मुनिः तां अब्रवीत्—"स्वागतम् अप्सरे! मम आश्रमे स्थीयताम्।" "मां अनुगृह्णीष्व, भगवति, काममोहितोऽस्मि।" इत्युक्त्वा, सा रम्या तत्रावसत्। एवं सा तत्र वसन्त्या, राम, विष्वामित्रस्य तपः परिहतम्, पञ्चसंवत्सराणि पञ्च च। तानि वर्षाणि तस्मिन् मुनिवाटे सुखेन व्यत्ययुः; तदनन्तरं, महर्षिः विष्वामित्रः, ग्लानिमन्वभवत्, शोकसंतप्तः, लज्जया च विवर्णः। स चिन्तयामास—"एषां सर्वेषां देवतानां कर्मेदं, मम तपःपरिहरणं महत्; दश वर्षाणि रात्र्यहोरात्रेण व्यतीतानि।" "काममोहाभिभूतस्य ममायं विघ्नः समुत्पन्नः।" इत्युक्त्वा, महर्षिः शोकविषादेन दीर्घं निःश्वस्य, तां भीतां, कम्पमानां, कृताञ्जलिं मेनकां सौम्यया वाचा विससर्ज। ततः विष्वामित्रः उत्तरे गिरिं प्रति जगाम, राम, दृढनिश्चयः, आत्मजयकामः, कीर्तिमान्। कौशिकीतीरे, तत्र, स घोरं दुस्तरं तपः समारब्धवान्; सहस्रसंवत्सराणि कठिनं तपश्चर्यां चकार। उत्तरे गिरौ, राम, देवानां भयमुत्पन्नम्; सर्वे देवाः, मुनिगणैः सहिताः, मन्त्रयित्वा, "कौशिकाय महर्षित्वं दीयताम्" इत्युक्त्वा, ब्रह्मा तान् श्रुत्वा, तपसा समृद्धं विष्वामित्रं मधुरया वाचा प्राह—"स्वागतम् वत्स! तपसा मां तुष्टवानसि।" "त्वां महर्षित्वं, ऋषीणां श्रेष्ठतां च ददामि, कौशिक।" इत्युक्त्वा ब्रह्मणा, विष्वामित्रः, तपसा समृद्धः, कृताञ्जलिः, नम्रः, ब्रह्माणं प्राह—"मया स्वेन तपसा, यदि ब्रह्मर्षित्वं लभ्यते, तदा अहं जितेन्द्रियः स्याम्।" तदा ब्रह्मा प्राह—"नूनं त्वया न इन्द्रियाणि जितानि।" "यतस्व, मुनिशार्दूल" इत्युक्त्वा, ब्रह्मा स्वं लोकं प्रतिपेदे। देवेषु गतेषु, महर्षिः विष्वामित्रः, उत्तानबाहुः, वायुभक्षः, तपः समारब्धवान्; ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये तस्थौ, वर्षासु दिव्यां व्योम्नि स्थितवान्। शिशिरे दिवा-निशं सलिले शय्यां चकार; एवं सहस्रसंवत्सराणि तीव्रं तपः समारब्धवान्। एवं महर्षेः विष्वामित्रस्य तपसा सन्तप्ते, देवेषु च, इन्द्रे च, महती व्यथोत्पन्ना। इन्द्रः सर्वैः मरुद्गणैः सह, स्वहिताय, कौशिकस्य विघ्नाय, रम्भां अप्सरसम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "रम्भे, एषा देवतानां महती कार्यसिद्धिः; त्वं कौशिकं काममोहाभिभूतं कर्तुं प्रयतस्व।" सहस्रचक्षुषा इत्युक्ता, सा अप्सराः, लज्जया कृताञ्जलिः, देवेशं प्रत्युवाच—"भगवन्, विष्वामित्रो महर्षिः भीषणः, स नूनं मां क्रुद्धः पातयिष्यति, देव।" "तस्मात्, देव, अहं भीता अस्मि; त्वं मां अनुगृहाण।" एवं भीतया रम्भया उक्तः, राम, सहस्रनेत्रः ताम् अभयमवदत्—"मा भैः, रम्भे; कुशलं ते स्यात्; मम आज्ञां पालय।