शुनःशेपः तु, यौवनस्थः ऋषिः, तस्य अम्बरीषस्य यज्ञे तौ दिव्यौ मन्त्रौ गायितुं यथाशास्त्रं प्राप्नोति सिद्धिमिति आदिष्टः। स तौ मन्त्रौ सम्यक् गृह्य, शीघ्रं अम्बरीषं नरसिंहम् अभ्यधावत्। तं राजानं विज्ञाय, "राजेन्द्र, बुद्धिमन्, शीघ्रं गच्छाम; व्रतं समाप्तं कुरु, यज्ञस्य पूर्णतां घोषय," इति उक्तवान्। तस्य ऋषिपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा हृष्टः, शीघ्रं यज्ञवाटं अगच्छत्। तत्र, ऋत्विजां अनुमत्याः, राजा यज्ञपशुं रक्तवस्त्रधारणेन चिह्नितं यूपे बद्ध्वा स्थापयामास। एवं बद्धः शुनःशेपः, उत्तमैः शब्दैः, इन्द्रं च तस्य अनुजं च स्तुतवान्। तस्य स्तोत्रस्य रहस्येन तुष्टः इन्द्रः, शुनःशेपाय दीर्घायुष्यम् दत्तवान्। राजा अपि, उत्तमः नराणाम्, यज्ञं सम्पन्नं कृत्वा, सहस्राक्षस्य प्रसादेन, फलानि बहूनि लब्धवान्। विश्वामित्रः अपि, धर्मात्मा, महातपाः, पुष्करे शतं वर्षाणि पुनः तपः उपारम्य तिष्ठति स्म। एवं बालकाण्डस्य त्रिषष्टितमं सर्गं शृणु। सहस्रवर्षे पूर्णे, सर्वे देवाः, तपस्याः फलं दातुम्, स्नातं विश्वामित्रं महर्षिं अभ्यगच्छन्। ब्रह्मा, महातेजाः, तं प्रीत्या उवाच—"त्वं स्वकर्मणा तपसा ऋषिः अभवः, भगवन्।" एवं उक्त्वा, देवाधिपः स्वं लोकं प्रत्यगच्छत्। विश्वामित्रः, महाबलः, ततोऽपि अधिकं तपः आरब्धवान्। दीर्घकालात् पश्चात्, मेनका, अप्सरसां श्रेष्ठा, पुष्करे स्नानं कर्तुं आरब्धा। कुशिकस्य पुत्रः, महावीर्यः, ताम् अपूर्वरूपां मेघे विद्युत् इव दृष्टवान्। कामवशात् सः ताम् अप्सरसं अभ्यागतवान्—"स्वागतं, अप्सरः! मम आश्रमे स्थातुम् अर्हसि।" "मम कामेन मोहितः, कुरु मे अनुग्रहम्," इति उक्त्वा, सा रम्या तत्र वासं कृतवती। तस्यां तत्र स्थायां, विश्वामित्रस्य तपस्याः महान् विघ्नः अभवत्, पंचवर्षाणि पंचवर्षाणि च। तानि वर्षाणि सुखेन तस्य आश्रमे व्यतीतानि। तदनन्तरम्, महर्षिः विश्वामित्रः, लज्जितः, चिन्तायाम् शोकसमाविष्टः अभवत्। तस्य मनसि क्रोधपूर्णः विचारः उत्पन्नः—"एष देवकार्यं, मम तपस्याः महान् हरः; दशवर्षाणि दिवानिशं गतानि।" "कामवशात् मम विघ्नः अभवत्," इति शोकात् दीर्घं निष्वस्य। तत्र, भयभीता मेनका, कराङ्गुली मिलित्वा स्थिता, तस्य सौम्यैः वाक्यैः मोचिता। विश्वामित्रः, दृढनिश्चयः, आत्मजयाय उत्तरगिरिं गच्छन्, कौशिकीतीरे तपः आरब्धवान्। सहस्रवर्षाणि, दुष्करं तपः कृतवान्। उत्तरगिरौ, देवेषु भयम् उत्पन्नम्। सर्वे देवाः, ऋषिसङ्घैः सह, संमन्त्रयन्तः, "कुशिकस्य पुत्रः महर्षित्वं प्राप्नुयात्," इति उक्तवन्तः। ब्रह्मा, सर्वलोकपितामहः, विश्वामित्राय मधुरं वचनम् उवाच—"स्वागतं, वत्स! तपसा तुष्टोऽस्मि।" "महर्षित्वं, ऋषिष्रेष्ठत्वं ददामि," इति उक्त्वा। विश्वामित्रः, तपसा सम्पन्नः, कराणि अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नमयन्, ब्रह्माणं उवाच—"अप्रमेयं ब्रह्मर्षित्वं मम तपसा यदि त्वया उक्तम्, तदा अहं जितेन्द्रियः।" ब्रह्मा प्रत्युवाच—"अद्यापि न जितेन्द्रियः। यत्नं कुरु, ऋषिसिंह," इति उक्त्वा, स्वं लोकं प्रत्यगच्छत्। देवेषु गतेषु, महर्षिः विश्वामित्रः, बाहून्निमित्तं उद्यम्य, वायुनिर्भरः, तपः अकरोत्। ग्रीष्मे पंचाग्निमध्ये स्थित्वा, वर्षासु व्योम्नि तिष्ठन्, शीतकाले दिवानिशं उदके शयाना। एवं सहस्रवर्षाणि, घोरं तपः अकरोत्। तस्य तपसा दग्धस्य, देवेषु इन्द्रे च, महान् क्लेशः अभवत्। इन्द्रः, मरुद्भिः सह, स्वहिताय, कुशिकस्य बाधाय, राम्भां अप्सरसं सम्बोधितवान्। एवं बालकाण्डस्य चतुर्षष्टितमं सर्गं शृणु। "राम्भे, देवकार्यं महत्; त्वं कुशिकं मोहितुं, काममोहं प्रवर्तय," इति इन्द्रः उक्तवान्। तस्य वाक्यं श्रुत्वा, लज्जिता राम्भा, कराङ्गुली मिलित्वा, इन्द्रं प्रत्युवाच—"देव, विश्वामित्रः महर्षिः भीषणः; नूनं सः मां क्रुद्धः घोरं दण्डं दास्यति," इति।