तत् पुत्राणां वचांसि श्रुत्वा, महर्षिः सर्वश्रेष्ठः, क्रोधेन रक्ताक्षः भाषितुम् आरभत। तेनोक्तम्—“निर्भयम् इदं भाषितम्, धर्मेणापि निन्दितम्; मम वचांसि अवज्ञाय, कठोरम् रोमाञ्चकरम् च। युष्माकं सर्वेषां वसिष्ठवंशजानां, जात्याः श्वमांसभोजनम् भविष्यति; सहस्रसंवत्सरं भूमौ स्थितव्यम्।” इति शप्त्वा, महर्षिः पुत्रान् प्रति शापं दत्त्वा, दुःखितम् शुनःशेपम् अपि सान्त्व्य, तस्य रक्षणं कल्याणं च निश्चित्य सम्बोधितवान्। तं याज्ञिकसूत्रैः बद्धम्, रक्तमाल्याङ्गरागैः भूषितम्, विष्णुदण्डं प्रति गच्छेत्, अग्निं मन्त्रैः आह्वयेत्। तदनन्तरम्, “हे युवराजः, अम्बरीषस्य यज्ञे एतौ दिव्यौ मन्त्रौ गायेत्; ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि।” इति महर्षिः उक्तवान्। शुनःशेपः तौ मन्त्रौ सम्यक् गृह्य, शीघ्रं राजसिंहम् अम्बरीषम् उद्दिश्य उवाच—“राजसिंह, महाबुद्धि, शीघ्रं गच्छाम; राजाधिराज, व्रतम् समाप्तं कुरु, यज्ञस्य समापनं घोषय।” तस्य वचांसि श्रुत्वा, राजा हृष्टः, यज्ञशालां शीघ्रं अगच्छत्। याज्ञिकानां अनुमतेन, राजा पशुं यज्ञचिह्नेन चिह्नितवान्, तं रक्तवस्त्रैः बद्धम्। तत्र बद्धः शुनःशेपः, उत्तमान् वचांसि प्रयुज्य, इन्द्रं च तस्य अनुजं च स्तुतवान्। ततः इन्द्रः, सहस्राक्षः, गोपनीयेन स्तोत्रेण तुष्टः, शुनःशेपाय दीर्घायुः प्रदत्तवान्। राजा अपि, पुरुषश्रेष्ठः, यज्ञं समाप्य, सहस्राक्षस्य प्रसादेन फलसमृद्धिं प्राप्तवान्। विश्वामित्रः धर्मात्मा, तपस्वी, पुष्करे शतसंवत्सरं पुनः तपः अकरोत्। एवं बालकाण्डे वाल्मीकिरामायणे त्रिषष्टितमं सर्गं शृणु। सहस्रसंवत्सरस्य समाप्तौ, सर्वदेवाः तपःफलप्रदाय महर्षिं स्नात्वानन्तरं उपगच्छन्। ब्रह्मा, महातेजाः, सन्तुष्टः उक्तवान्—“त्वं स्वकर्मणा तपस्वी ऋषिः अभूत्।” इत्युक्त्वा, देवाधिपतिः स्वं लोकं प्रत्यगच्छत्; विश्वामित्रः अपरं महत्तपः आरब्धवान्। चिरकालानन्तरम्, मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा, पुष्करे स्नानं कर्तुम् आरब्धा। तत्र कुशिकात्मा, महातेजाः, मेनकां ददर्श—विद्युत् मेघे यथा। कामगर्वेण अभिभूतः, ऋषिः ताम् उवाच—“स्वागतम्, हे अप्सरसः! मम आश्रमे स्थातव्यम्। कृपया अनुग्रहं कुरु, कामेन मोहितः अस्मि।” इत्युक्त्वा, सा रमणी आश्रमे निवासं कृतवती। तत्र निवसन्त्या मेनकया, विश्वामित्रस्य तपस्यः महान् विघ्नः अभवत्; पञ्च पञ्च च वर्षाणि तत्र वासः अभवत्। तत्र वर्षाणि सुखेन व्यतीतानि; ततः, कालस्य समाप्तौ, महर्षिः विश्वामित्रः लज्जितः, चिन्तायाम् निमग्नः, दुःखेन आकुलः अभवत्। तस्य मनसि क्रोधपूर्णः विचारः उत्पन्नः—“एष देवतानां कार्यम्, मम तपस्यः महान् हरः; दश वर्षाणि अहः-रात्रेण गच्छन्ति।” “काममोहाभिभूतः, मम विघ्नः जातः।” इत्युक्त्वा, महर्षिः विषण्णः श्वसन्। तदा भयभीता मेनका, कम्पमाना, अञ्जलिं कृत्वा स्थित्वा, कुशिकात्मा ताम् सौम्यवाक्यैः विमुक्तवान्। विश्वामित्रः उत्तरीयं पर्वतं प्रति गतः, दृढनिश्चयः, आत्मजयाय इच्छन्, कीर्तिमान्। कौशिक्याः तटे, दुस्तरं तपः आरब्धवान्; सहस्रसंवत्सरं घोरं तपः अकरोत्। तत्र, उत्तरे पर्वते, देवेषु भयम् अभवत्; सर्वदेवाः, ऋषिगणैः सह, संमन्त्रयन्तः समागताः। “कुशिकात्मा महर्षिः भवतु।” तेषां वचनं श्रुत्वा, लोकपितामहः, मधुरं विश्वामित्रं प्रति उक्तवान्— “स्वागतम्, वत्स! तपसा तुष्टोऽस्मि। तव महर्षित्वं, ऋषिसामान्यं च ददामि।” ब्रह्मवचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः तपोमयी, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रः उक्तवान्—“अतुलं ब्रह्मर्षिपदं, स्वकर्मणा प्राप्तम्; यदि त्वं तत् घोषयसि, तदा आत्मजयः स्याद्।” ब्रह्मा उक्तवान्—“अद्यापि आत्मजयः न प्राप्तः। तपस्विन्, प्रयत्नं कुरु।” इत्युक्त्वा, स्वं लोकं प्रत्यगच्छत्। देवेषु गतेषु, महर्षिः विश्वामित्रः, बाहून्निमील्य, वायुं एव आहारं कृत्वा, तपः अकरोत्। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थित्वा, वर्षासु व्योम्नि, शीतकाले जलमध्ये दिवा-रात्रौ शयितः। एवं सहस्रसंवत्सरं घोरं तपः अकरोत्। एवं महर्षिः विश्वामित्रः तपसा दह्यमानः, देवेषु इन्द्रे च महान् उद्वेगः अभवत्।