ततः महर्षिः विश्वामित्रः उवाच— "शुनःशेपस्य रक्षको भविष्यति, यज्ञः निर्विघ्नः प्रवर्तिष्यते, देवाः तुष्टाः भविष्यन्ति, मम वचनं च पूर्णं भविष्यति।" ऋषेः वचनं श्रुत्वा तस्य पुत्राः मधुच्छन्दादयः गर्विताः अश्रुपूर्णनेत्राः तं प्रत्युवाचुः, "भगवन्, कथं स्वपुत्रान् परित्यज्य अन्यस्य पुत्रं रक्षसि? एतद् असम्यक् इव दृश्यते, श्वमांसभक्षणं यथा।" तत् पुत्राणां वचनं श्रुत्वा महर्षिः क्रोधेन ताम्रलोचनः भाषितुम् आरभत। "यद् भवद्भिः निर्भयम् उक्तं, धर्मेनापि निषिद्धम्; मम वचनं अवज्ञाय, तव वाक्यं कठोरं रोमाञ्चकारि च।" "युष्माकं वसिष्ठवंशवत् श्वमांसभोजिनः जात्या भविष्यथ; सहस्रवर्षपर्यन्तं भूमौ स्थास्यथ।" इत्येवम् शापं दत्वा महर्षिः शुनःशेपं शोकाकुलं सान्त्वनं कृत्वा तस्य रक्षणं सुनिश्चित्य उवाच। "यज्ञोपवीतैः बद्धः रक्तमाल्य-गन्ध-युक्तः विष्णुपदं समीपं गच्छ, अग्निं मन्त्रैः आह्वय।" "हे बाल ऋषे, अयम् अम्बरीषस्य यज्ञे द्वे दिव्ये मन्त्रे गाय; ततः सिद्धिं प्राप्स्यसि।" शुनःशेपः तौ मन्त्रौ सम्यक् गृह्य शीघ्रं अम्बरीषं राजसिंहं अभ्यधावत्। "राजसिंह, महाबुद्धे, शीघ्रं गच्छाम; राजाधिराज, व्रतम् समाप्तं कुरु, यज्ञसमाप्तिं घोषय।" ऋषिपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा राजा हर्षपूर्णः शीघ्रं यज्ञशालां अगच्छत्। तत्र, ऋत्विजां अनुमत्याः, राजा शुनःशेपं रक्तवस्त्रधारीं यज्ञवेद्यां बद्ध्वा चिन्हितं कृतवान्। तथा बद्धः शुनःशेपः उत्तमवाक्यैः इन्द्रं तस्य अनुजं च स्तुतवान्। तदा इन्द्रः सहस्राक्षः गोप्यया स्तुत्या तुष्टः शुनःशेपाय दीर्घायुष्यं दत्तवान्। राजा अपि उत्तमः पुरुषः यज्ञं समाप्य सहस्राक्षस्य प्रसादेन विपुलं फलम् प्राप। विश्वामित्रः धर्मात्मा महातपाः पुष्करे शतवर्षं तपः पुनः अकरोत्। एवं श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गं शृणु। यदा सहस्रवर्षं सम्पूर्णम् अभवत्, सर्वे देवाः तपस्विनं विश्वामित्रं स्नातं यज्ञव्रतसमाप्तं फलदानाय उपगच्छन्। ब्रह्मा तेजस्वी तं प्रसन्नवचनं उवाच— "त्वं स्वकर्मणा महर्षिः अभवः, वरेण्यः।" इति उक्त्वा देवेशः स्वं लोकं जगाम; विश्वामित्रः अधिकं तपः आरब्धवान्। कालेन, मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा पुष्करे स्नानं कर्तुं आरब्धा। तत्र कुशिकस्य तेजस्वी पुत्रः मेनकां विद्युत् मेघे इव अपूर्वरूपां दृष्टवान्। कामवशेन तां संबोधितवान्— "स्वागतम्, अप्सरसः! मम आश्रमे स्थीयताम्।" "मम अनुग्रहं देहि, सौम्ये, कामवशात् मोहितोऽस्मि।" इति उक्ता सा शुभा तत्र वासं कृतवती। तस्यां तत्र वसन्त्यां विश्वामित्रस्य तपसः महान् विघ्नः अभवत्, राघव, पञ्चवर्षाणि पञ्च च। तानि वर्षाणि सुखेन विश्वामित्रस्य आश्रमे व्यतीतानि; ततः कालात् महर्षिः विश्वामित्रः लज्जया शोकसन्तप्तः चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्। तस्य मनसि क्रोधसन्तप्तस्य विचारः उत्पन्नः— "एष देवैः कृतः तपसः महान् हरः; अहं दिवा-निशं दशवर्षाणि व्यतीतानि।" "काममोहवशात् मम विघ्नः अभवत्।" इति शोकाकुलः दीर्घं श्वसन्। तदा भयभीता मेनका, शम्प्रणम्य स्थित्वा, तेन सौम्यवाक्यैः मुक्तवती। विश्वामित्रः उत्तरे गिरिं गत्वा, दृढनिश्चयः, आत्मजयाय प्रवृत्तः, यशस्वी अभवत्। कौशिक्याः तटे तीव्रं तपः आरब्धवान्, दुस्तरम्; सहस्रवर्षाणि घोरं तपः अकरोत्। उत्तरे गिरौ, राघव, देवेषु भयम् अभवत्; सर्वे देवाः ऋषिसंघैः सह मिलित्वा विचारयामासुः। "कुशिकपुत्रः महर्षित्वं प्राप्नुयात्।" इति देववचनं श्रुत्वा ब्रह्मा, लोकपितामहः, विश्वामित्रं तपस्विनं मधुरवचनं उवाच— "स्वागतम्, वत्स! तपसा तुष्टोऽस्मि।" "त्वं महर्षिः, ऋषिष्रेष्ठः, भव।" ब्रह्मवचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः तपस्वी प्राञ्जलिः नम्रः उवाच— "अतुलं ब्रह्मर्षित्वं स्वकर्मणा यदि दास्यसि, तदा आत्मजयः मम।" ब्रह्मा प्रत्युवाच— "संयमं न प्राप्तवान्।" "उत्तिष्ठ, ऋषिसिंह," इति उक्त्वा स्वं लोकं जगाम। देवाः गत्वा, विश्वामित्रः महर्षिः तपः पुनः आरब्धवान्।