सर्वे धर्मनिष्ठाः पुण्यकर्माणः राज्ञः यज्ञे पशुभूताः सन्तु, अग्निं तुष्ट्वा यज्ञं सम्पूरयन्तु इति महर्षिः उक्तवान्। शुनःशेपस्य रक्षणं भविष्यति, यज्ञः विघ्नरहितः प्रवर्तिष्यते, देवाः तुष्टाः भविष्यन्ति, मम वचनं सम्पूर्णं भविष्यति इति सः पुनः अवदत्। तस्य वचनं श्रुत्वा, मुनिपुत्राः मधुच्छन्दा आदयः गर्वयुक्ताः अश्रुपूर्णनेत्राः सन्तः प्रत्युवाचुः—“स्वस्य पुत्रान् परित्यज्य परपुत्रं रक्षसि कatham, भगवन्? एतत् न उचितं पश्यामः, श्वानमांसभक्षणमिव।” तेषां वचनं श्रुत्वा, स महर्षिः कोपात् रक्तलोचनः भाषितुम् आरभत्। “निर्भयम् उक्तम्, धर्मेनापि निन्दितम्; मम वचनं अवज्ञाय, कठोरं रोमाञ्चनं च। वसिष्ठवंशवत्, सर्वे जन्मना श्वानमांसभक्षिणः भविष्यथ; सहस्रवर्षपर्यन्तं भूमौ स्थित्वा।” इति शापं दत्त्वा, महर्षिः दुःखितं शुनःशेपं सान्त्व्य तस्य रक्षणं सुनिश्चित्य उवाच—“यज्ञसूत्रैः बद्धः, रक्तमाल्यगन्धलेपितः, विष्णुप्रतिमां समीपं गच्छ, अग्निं मन्त्रैः प्रार्थय। द्वे दिव्ये मन्त्रे अम्बरीषस्य यज्ञे गाय, ततः सिद्धिं प्राप्स्यसि।” शुनःशेपः तौ मन्त्रौ आदाय शीघ्रं राजसिंहं अम्बरीषं संबोधयामास—“राजसिंह, बुद्धिमान्, शीघ्रं गच्छाम; राजराज, व्रतम् समाप्त्वा यज्ञसमाप्तिं उद्घोषय।” ऋषिपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा हर्षपूर्णः शीघ्रं यज्ञवेद्यां अगच्छत्। यज्ञकर्तृभिः अनुमोदितः, राजा शुनःशेपं रक्तवस्त्रधारीणं यज्ञपाशेन बद्ध्वा यज्ञचिह्नं दत्त्वा स्थापनं चकार। बद्धः शुनःशेपः उत्तमैः शब्दैः इन्द्रं तस्य अनुजं च स्तुत्वा यथायोग्यं प्रार्थयामास। तदा इन्द्रः, सहस्राक्षः, गोप्य मन्त्रस्मरणेन तुष्टः, शुनःशेपाय दीर्घायुः प्रदत्तवान्। राजा अपि उत्तमः, यज्ञं सम्पूर्णं कृत्वा, सहस्राक्षस्य प्रसादेन बहुफलम् अलभत्। विश्वामित्रः धर्मात्मा, महान् तपस्वी, पुष्करे शतवर्षं पुनः तपः अकरोत्। अथ वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रिषष्टितमोऽध्यायः आरभ्यते। सहस्रवर्षे समाप्ते, सर्वे देवाः महान् तपस्विनं स्नातं विश्वामित्रं यज्ञफलप्रदाय आगच्छन्। ब्रह्मा तेजस्वी सान्त्वनं वचनं अवदत्—“तपसा स्वयं ऋषिः जातः, पुण्यकर्मणा धन्यः।” एवं उक्त्वा, देवेशः स्वं लोकं प्रतिगच्छत्; विश्वामित्रः पुनः महत्तपः आरब्धवान्। दीर्घकालानन्तरं, मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा पुष्करे स्नानं कर्तुम् आगता। तत्र कुशिकस्य पुत्रः, तेजस्वी, मेनकां मेघे विद्युतमिव अपूर्वसौन्दर्ययुक्तां दृष्टवान्। कामगर्वेण अभिभूतः, मुनिः ताम् अभ्यागतां सान्त्व्य अवदत्—“स्वागतम्, अप्सरसः! मम आश्रमे स्थीयताम्। मम कामेन मोहितः, कृपया अनुग्रहं दत्तुम्।” तेन उक्ता सा रमणी तत्र निवासं कृतवती। तस्यां निवसन्त्यां, विश्वामित्रस्य तपसः महान् विघ्नः अभवत्; पञ्चवर्षाणि पञ्च च सा तत्र अवसत्। तानि वर्षाणि सुखेन विश्वामित्रस्य आश्रमे व्यतीतानि। कालः समाप्ते, विश्वामित्रः लज्जितः, शोकसन्तप्तः, चिन्तायाम् मग्नः अभवत्। तस्य मनसि क्रोधपूर्णः विचारः उत्पन्नः—“सर्वदेवानां कार्यम्, मम तपसः महान् चौर्यम्; दशवर्षाणि दिवानिशं गच्छन्ति। काममोहाभिभूतः, मम तपस्याः विघ्नः जातः।” इति शोकात् दीर्घनिश्वासं कृत्वा, भयभीतां कम्पमानां मेनकां अञ्जलिपुटां दृष्ट्वा, कुशिकपुत्रः सौम्यवचनैः ताम् विमुक्तवान्। विश्वामित्रः उत्तरे पर्वते गच्छन्, दृढनिश्चयः आत्मजयाय प्रयत्नशीलः, कश्यपः इव प्रसिद्धः। कौशिकीतीरे, दुस्तरं तपः आरभ्य, सहस्रवर्षाणि घोरं तपः अकरोत्। तस्मिन्नेव उत्तरे पर्वते, देवेषु भयम् उत्पन्नम्; सर्वे देवाः महर्षिसंहत्या सह समागत्य मन्त्रयन्ति—“कुशिकपुत्रः महर्षिपदं प्राप्नुयात्।” तेषां वचनं श्रुत्वा, जगतां पितामहः मधुरं वचनं तपस्विने विश्वामित्राय अवदत्—“स्वागतं, पुत्र! तपसा मे तुष्टः। महर्षिपदं, श्रेष्ठं, तुभ्यं ददामि।” ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः तपसा सम्पन्नः, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रः, पितामहं उवाच—“अतुलं ब्रह्मर्षिपदं, पुण्यकर्मणा प्राप्तं, यदि त्वं मम घोषणा करोषि, तदा अहं जितेन्द्रियः।” तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच—“अद्यापि इन्द्रियाणि न जितानि।