महर्षेः पुत्रः शुनःशेपः मयि शरणं याचते इति दृष्ट्वा, महर्षिः स्वपुत्रान् उवाच—“मम पुत्राः, अस्य ब्राह्मणकुमारस्य प्रीत्यर्थं, स्वजीवनमपि दातुं युष्माभिः यद् रोचते तत् क्रियताम्।” तान् धर्मनिष्ठान् पुण्यकृतः पुत्रान् पुनरुवाच—“यूयं सर्वे, धर्मे स्थिताः, अम्बरीषस्य यज्ञे पशुरूपेण हविर्भूत्वा अग्निं तर्पयत। एवं शुनःशेपस्य रक्षणं भविष्यति, यज्ञः निर्विघ्नः स्यात्, देवाः तृप्यन्ति, मम वचनं च सत्यम् भविष्यति।” एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, मधुच्छन्दाः प्रभृतयः पुत्राः गर्वेण, अश्रुपूर्णलोचनाः, उत्तमपुरुषं प्रति इदं वचनम् ऊचुः—“भगवन्, आत्मनः पुत्रान् परित्यज्य अन्यस्य पुत्रं कथं रक्षसि? एतत् न उचितं, श्वमांसभक्षणवत् एतद् अस्माभिः दृश्यते।” पुत्राणां तद्वचनं श्रुत्वा, स महर्षिः क्रोधात् रक्तलोचनः, तीक्ष्णं वचनम् अभाषत—“निर्भयम् उक्तं भवद्भिः, किन्तु धर्मेणापि निन्दितम्। मम वचनं अवज्ञाय, कठोरं रोमाञ्चकारि च एतत्। सर्वे यूयं वसिष्ठवंशवत् श्वमांसभोजिनः जात्या भविष्यथ; सहस्रवर्षपर्यन्तं पृथिव्याम् स्थित्वा।” एवं पुत्रान् शप्त्वा, स महर्षिः दुःखितं शुनःशेपं प्रति रक्षणं सम्यक् कृत्वा, तं सान्त्वयामास। स तम् उपवेष्ट्य, रक्तमाल्याङ्गरागैः भूषितः, विश्णुपदं प्रति गत्वा, मन्त्रैः अग्निं स्तोतुम् आदिशत्। “हे ब्रह्मर्षे, अम्बरीषस्य यज्ञे एते द्वौ दिव्यौ मन्त्रौ गाय; ततः सिद्धिं प्राप्स्यसि।” इति उक्त्वा, शुनःशेपः तौ मन्त्रौ सम्यक् गृह्य, शीघ्रं तं नृसिंहम् अम्बरीषं प्रति इदं वचनम् उवाच—“राजेन्द्र, बुद्धिमन्, शीघ्रं गच्छाव; व्रतस्य समापनं कुरु, यज्ञस्य सिद्धिं घोषय।” एवं मुनिपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा हृष्टः, शीघ्रं यज्ञमण्डपं प्रति अगच्छत्। ऋत्विजां अनुमत्याः, राजा तं यज्ञपशुं रक्तवस्त्रधारणं चिह्नयित्वा, यूपे बद्धवान्। ततः बद्धः शुनःशेपः श्रेष्ठैः शब्दैः इन्द्रं च तस्य अनुजं च स्तोतुम् आरब्धवान्। तदा सहस्राक्षः इन्द्रः, गूढेन स्तवेन तुष्टः, शुनःशेपाय दीर्घायुष्यम् अदात्। राजा अपि, उत्तमपुरुषः, तेन सहस्राक्षप्रसादेन, यज्ञं पूर्णं कृत्वा, विपुलं फलम् अवाप। विश्रुतः धर्मात्मा महर्षिः विश्वामित्रः अपि, पुष्करे पुनः शतवर्षपर्यन्तं घोरं तपः अकुरुत। एवं, हे राम, श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे त्रिषष्टितमोऽध्यायः आरभ्यते। सहस्रवर्षे पूर्णे, सर्वे देवाः तं महर्षिं, यः स्नातः, तपःफलदानेच्छया, उपगम्य, ब्रह्मा तेजस्वी तं प्रहृष्टं वाक्यम् उवाच—“त्वं स्वकृतपुण्येन ऋषिः अभवत्, भगवन्।” इत्युक्त्वा, देवेन्द्रः स्वं लोकं प्रतिपेदे; विश्वामित्रः महातेजाः, अतितीव्रं तपः पुनरपि आरब्धवान्। कालेन महता, मेनका नामाप्सराः श्रेष्ठा, पुष्करे स्नातुम् आगता। तां अप्रतिमरूपधरां, मेघे विद्युतमिव, कुशिकात्मा महातेजाः अपश्यत्। कामगर्वेण आहृतः, स मुनिः ताम् अप्सरसं समागतां सत्कृत्य, “स्वागतम्, अप्सरे! मम आश्रमे स्थातुम् अर्हसि। काममोहितोऽहं, त्वं मम कृपां कुरु।” इति याचितः, सा रमणीया तत्रैव वासं चकार। तस्यां तत्र वसति, विश्वामित्रस्य तपसि महाअन्तरायः अभवत्; पञ्चवर्षाणि पञ्च च, तत्र रम्ये आश्रमे सुखेन व्यतीयुः। तस्यां काले गते, महर्षिः विश्वामित्रः लज्जया, चिन्तया, शोकेन च आकुलः, मनसा रोषेण चिन्तयामास—“एष देवकृतः, मम तपःचौर्यं जातम्। दशवर्षाणि दिवानिशम् अतीतानि। काममोहाभिभूतस्य मम अयं विघ्नः समुत्पन्नः।” इति शोकाकुलः, स महर्षिः दीर्घं निःश्वस्य, ताम् अप्सरसं भीतां, कृताञ्जलिं, सौम्यैः वाक्यैः विससर्ज। विश्वामित्रः तदा उत्तरगिरिं प्रति गतः, दृढनिश्चयः, आत्मविजयं कामयमानः, कीर्तिमान्। कौशिकीतीरे, दुष्करं तपः आरभ्य, सहस्रवर्षाणि उग्रं तपः अकरोत्। तस्य उत्तरगिरौ, हे राम, देवेषु भयम् उत्पन्नम्; सर्वे देवाः, ऋषिसंघैः सहिताः, मन्त्रयामासुः—“कुशिकात्मा महर्षित्वं प्राप्नुयात्।” इति देववचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा लोकपितामहः, विश्वामित्रं प्रीत्या इदं मधुरं वाक्यम् उवाच—“स्वागतम्, वत्स! तपसा त्वं तुष्टोऽस्मि। महर्षित्वं च, ऋषिषु श्रेष्ठत्वं च ददामि।” ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः, तपसा समृद्धः, कृताञ्जलिः, विनतमस्तकः, पितामहम् उवाच—“अनुत्तमं ब्रह्मर्षित्वं, स्वकृतपुण्येन प्राप्तं...