शृणुत भवतः, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डेऽष्टाशीत्युत्तरशीतितमं सर्गं यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि। विभीषणस्य वचनानि श्रुत्वा, रावणस्य पुत्रः कोपसमन्वितः तिक्तानि वचनानि उवाच, क्रोधेनोत्थाय तिष्ठन्। स खड्गधरः, यमस्य वाहिभिः युक्ते सुविभूषितरथे स्थितः, कालान्तक इव दृष्टिम् आवहत्। स महाबलवान्, महतीं दृढां शीघ्रां धनुषं समुत्क्षिप्य, शत्रुनाशाय भीषणान् शरान् आदत्त। तं रथस्थं सुविभूषितं महाधन्वानं रावणात्मजं शत्रुसूदनं दृष्ट्वा, हनूमतः पृष्ठे स्थितः, उदितसूर्यसङ्काशः, सुमित्रानन्दनं च विभीषणं च भीष्मस्वरेण सम्बोधयामास। ‘‘पश्य, कपिश्रेष्ठ, मम पराक्रमम्; अद्य मम धनुषः मुक्तशरवृष्टिः दुर्धर्षा भविष्यति। युद्धे यथा त्वं व्योम्नि मुक्तवृष्टिं धारयसि, तथा मम महाधनुषः शराः अद्य कर्पासपुञ्जानिव वह्निना देहेषु पतिष्यन्ति। तीक्ष्णैः शरैः शूलैः शक्तिभिः तोमरैश्च विदारिताः, अद्य अहं सर्वान् यमालयं नयामि। मया युद्धे शीघ्रहस्तेन मुक्तशरवृष्टिं को मम पुरतः तिष्ठेत, मेघनिनादपूर्वं वज्राशनिपातमिव?’’ ‘‘पूर्वरात्रे युद्धे वज्राशनिसमशरैः तौ नायकौ सह सैन्यैः मया मूर्च्छितौ पतितौ। नूनं स्मरणं नास्ति, यमसद्गताः खलु यूयं, यः मां क्रुद्धं विषधरमिव युद्धाय समागता इति।’’ इति राक्षसराजस्य निनादं श्रुत्वा, राघवः निर्भयमुखः क्रोधसंयुक्तः रावणपुत्रं प्रति वचनमुवाच। ‘‘कठिनं कर्मणां पारमुक्तवानसि राक्षस, किन्तु यः कृत्यस्य पारं क्रियया गच्छति, स एव पण्डितः। त्वं तु सत्यमूल्यविहीनः, दुर्लभं प्राप्तुं अशक्तः, केवलं शब्देन सिद्धिं मन्यसे, मोहितात्मन्। यद् युद्धे तव आचरणं, दृष्टिविलुप्तिः, तत् चौराणां मार्गः, न वीराणाम्। अद्य अहं तव शरपथे स्थितः, राक्षस, कर्मणा पराक्रमं दर्शय—किं शब्दैः गर्वं कुर्वन्?’’ एवमुक्तः महाबलवानिन्द्रजित्, भीमं धनुः गृहीत्वा, तीक्ष्णान् विजयी शरान् विससर्ज। ते शराः शीघ्रगामिनः, विषधरविषोपमाः, लक्ष्मणस्य शरीरे पतित्वा सर्पवत्शुश्रुवुः। तैः अतिद्रुतैः शरैः रावणपुत्रेण सौमित्रिः संग्रामे विदारितः। शरैः विदारितशरीरः रक्तेन सिक्तः, श्रीलक्ष्मणः धूमरहिताग्निवत् दीप्तिमान् बभूव। रावणात्मा स्वकृत्यमवलोक्य समीपमागत्य, महनिनादं कृत्वा वचनमुवाच— ‘‘एते बाणाः, पक्षिणः, तीक्ष्णधाराः, मम धनुषः मुक्ताः, सौमित्रे, अद्य तव प्राणान् हरिष्यन्ति, प्राणान्तकारिणः। अद्य लक्ष्मण, श्वगणाः, गृध्राः, श्येनाः च त्वं मया हतं मृतं समाश्रित्य पतिष्यन्ति। अद्य रामः, स धर्मिष्ठः भ्राता, त्वां मया हतं, मृतं, क्षत्रियकुलपांसनं द्रक्ष्यति। सौमित्रे, अद्य त्वां कवचं भग्नं, धनुः भूमौ निक्षिप्य, शिरश्छिन्नं हनिष्यामि।’’ एवं क्रुद्धो रावणसुतः तिक्तानि वचनानि वदन्, लक्ष्मणः तदर्थं विज्ञाय, युक्तयुक्तवचनेन प्रत्युवाच— ‘‘त्यज शब्दाश्रयम्, दुष्टबुद्धे; त्वं क्रूरकर्मा राक्षसः; किं वदसि? कर्मणा सिद्धिं प्राप्नुहि। किं गर्वं कुर्वन्, किमकृत्वा वदसि, राक्षस? तेन कर्मणा गर्वः तव प्रमाणं प्राप्नुयात्। नाहं तव प्रति किञ्चिदपि तिक्तं वचनं वदामि, नापमानं करोमि, न गर्वं; किं तु त्वां हनिष्यामि—पश्य, नरमांसभोजिन्।’’ एवमुक्त्वा, लक्ष्मणः अतिवेगेन पञ्च नाराचान् कर्णान्तान् राक्षसस्य वक्षसि चिक्षेप। ते शराः, पिच्छिलाः शीघ्रगामिनश्च, निरृतिसुतस्य वक्षसि सूर्यरश्मिव सर्पवत् दीप्तिमन्तः बभूवुः। तैः शरैः विदारितः, क्रुद्धः रावणपुत्रः त्रीन् सुसन्धितान् शरान् लक्ष्मणं प्रत्यविध्यत्। ततः सिंहनरराक्षसयोः, जयाय परस्परं यतमानयोः, भीषणं घोरं च समरघोषः उत्पन्नः। उभौ वीरौ, बलसम्पन्नौ, पराक्रमकुशलौ, दुष्प्रधर्षौ, समबलतेजसौ बाभूवतुः। तौ हि वीरौ गगनचरौ ग्रहाविव, वा इन्द्रवृत्रौ, युद्धे दुष्प्रधर्षौ समन्यन्त। तौ महात्मानौ सिंहसमौ, बहुशरवर्षं विसृजन्तौ, स्थिरौ, नरराक्षसश्रेष्ठौ, परस्परं प्रमुदितौ समरे समन्यन्त। ततः दशरथात्मजः, रिपुसूदनः, बाणान् धनुषि स्थापयित्वा, कोपसमन्वितः, राक्षसराजं सर्पशिशुवद्विसृजन् शरान् मुमोच। धनुषः घोषं घोरं श्रुत्वा, राक्षसराजः विवर्णमुखः, लक्ष्मणं तीक्ष्णया दृष्ट्या निरीक्षते स्म। रावणपुत्रं विवर्णं दृष्ट्वा, विभीषणः युद्धरते सौमित्रये वाक्यमुवाच। एवं सर्गेऽस्मिन्, रावणात्मजस्य गर्जनं, लक्ष्मणस्य धैर्यं, तयोः समरविक्रमे, परस्परवाक्यप्रत्युत्तरं, शरवर्षस्य भीषणता, वीर्ययुद्धस्य सौन्दर्यं च, सम्यक् वर्णितम्।