शृणुत, श्रीमद् वाऽल्मीक्ये रामायणे युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमं (८७) सर्गं। अथ सुमित्रे उक्त्वा, विभीषणः प्रमुदितः शीघ्रं धनुः आदाय निर्गतः। स किंचित् दूरे गत्वा महद् वनं प्रविश्य तं कर्म लक्ष्मणाय दर्शयामास। स रावणभ्राता दीप्तमान् लक्ष्मणाय भयङ्करं वटवृक्षं मेघसङ्काशं न्यदर्शयत्। स उवाच—'अत्र रावणात्मजः बलवान् भूतानां यज्ञं कृत्वा, ततः संग्रामाय प्रस्थितः। तत्र स राक्षसः सर्वभूतैः अदृश्यः भूत्वा शत्रून् रणभूमौ हन्ति, उत्तमैः बाणैश्च बध्नाति। त्वं तं रावणात्मजं बलिनं वटवृक्षं प्रविष्टं रथं हयांश्च सारथिं च सह ज्वलद्भिः शरैः विनाशय।' एवं विभीषणवचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः 'एवं अस्तु' इति प्रत्युवाच, सखा-प्रियः तेजस्वी तत्र स्थित्वा धनुः अद्भुतं सञ्चकार। तदा रावणस्य महात्मनः पुत्रः इन्द्रजित् कवचधारी, खड्गहस्तः, पताकायुक्तः, अग्निसमप्रभः रथे आसीनः प्रादुरासीत्। स महाबलः पुलस्त्यवंशसम्भवाय लक्ष्मणाय प्रहृष्टवदनः इदं वचनमब्रवीत्—'संयुगे त्वां समरे आमन्त्रये, सम्यग्युद्धं मयि दत्तुमर्हसि।' एवं उक्तः स रावणात्मजः दृढविक्रमः तत्र कठोरं वाक्यं वदन् विभीषणं दृष्ट्वा प्राह—'इह त्वं जातः वृद्धश्च, पितुः भ्राता मम च; कथं माम्, पित्र्यं पुत्रं, राक्षस, परित्यजसि? न ते बान्धवता न मैत्री, न च सन्ततिरेव च; न रूपं धर्मश्चास्ति, धर्मदूषक, दुष्टचेतन। हे मूढ, त्वं अनुकम्प्यः साधुभिः निन्द्यश्च; स्वजनान् परित्यज्य परदासत्वमुपागतः। दुर्बुद्धे, न त्वं विवेक्तुम् अर्हसि—स्वजनवासः कुतः, पराधीनता च कुतः? स्वजनो दोषयुक्तोऽपि श्रेयः, परः गुणवानपि न; स्वजनः स्वजन एव। यः स्वपक्षं परित्यज्य शत्रुपक्षे सेवते, स्वपक्षविनाशे स एव परैः हन्यते। एवं निष्ठुरः त्वं, रावणभ्रातः, स्वजनैः सह वीर्यं दर्शयितुमर्हसि।' एवं भ्रातृपुत्रवाक्यं श्रुत्वा, विभीषणः प्रत्युवाच—'किं मां न जानासि, राक्षस, यथा स्वभावं विज्ञाय एव गर्वं वदसि? हे राक्षसराजपुत्र, मान्यात् कठोरं वाक्यं त्यज; राक्षसकुले जातोऽपि, पुरुषधर्मपरायणता मम स्वभावो न तु राक्षसस्य। न हिंसाया नाधर्मे मे रतिर्भवति; भ्राता भिन्नस्वभावोऽपि, भ्राता कथं परित्यज्यते? पतितधर्मः पापनिष्ठः यः त्यज्यते, स एव सुखदः, यथा हस्तात् पतितः सर्पः विषधरः। परद्रव्यहरणं, परदाराभिमर्शनं, सुहृदां च संशयं, एते त्रयो दोषाः नाशाय भवन्ति। महर्षिघातनं, सर्वदेवद्वेषः, दर्पः, क्रोधः, वैरं, द्वेषश्च—एते दोषाः भ्रातुः प्राणधनं नाशयन्ति, गुणान् मेघा इव पर्वतान् आच्छादयन्ति। एतेषां दोषाणां कारणेन अहं भ्रातरं त्यक्तवान्, स तव पिता; इदानीं लङ्का, त्वं, पिता च न विद्यन्ते। अहं गर्वितः, बालिशः, दुष्टाचार्यः च त्वं; कालपाशेन बद्धः यद् इच्छसि तद् वद। अद्य त्वं दुःखितः, यतो मां कटुवाक्यं वदसि; त्वं वटवृक्षं प्रवेष्टुं न शक्नोषि, राक्षसाधम। काकुत्स्थं निन्दित्वा जीवितुं न शक्नोषि; लक्ष्मणेन सह युद्धं कुरु; निहतः स्वर्गाय गमिष्यसि, देवकार्यं च साधयिष्यसि। आत्मनः वीर्यं सम्पूर्णं दर्शय, सर्वास्त्राणि बाणांश्च व्ययस्व; लक्ष्मणस्य बाणपथे प्रविश्य जीवितेन सह न प्रप्स्यसि।' शृणुत, श्रीमद् वाऽल्मीक्ये रामायणे युद्धकाण्डे अष्टाशीतितमं (८८) सर्गं। विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा, रावणात्मजः कोपेन व्याप्तः तीक्ष्णं वाक्यं प्रोक्त्वा रोषेण समुत्तस्थौ। स खड्गहस्तः, शोभायुक्ते रथे, मृत्युसमानः कालान्ते वर्तमानेव दृश्यते। स महाबलः, महद् दृढं शीघ्रं धनुः उत्तोल्य, शत्रुनाशाय घोरान् बाणान् आदत्त। स धनुर्धरः, शोभायुक्तः, रथे स्थितः, रावणात्मजं महाबलम् आलोकयत्। स हनूमतः पृष्ठे स्थितः, उदितसूर्यसमप्रभः, सौमित्रिं विभीषणं च तीव्रं वचनमुवाच—'पश्य, हरिश्रेष्ठ, मम वीर्यम्; अद्य मम धनुषः मुक्ताः बाणवृष्टयः सहनं न शक्याः। यथा त्वं व्योम्नि मुक्तवृष्टिं धारयसि, तथा मम बाणाः महत् धनुषः मुक्ताः अग्निवत् कर्पासपुञ्जान् इव वः शरीराणि दाहयिष्यन्ति। तीक्ष्णैः बाणैः, शूलैः, अश्मैः, तोमरैश्च विद्ध्वा, अद्य सर्वान् यमलोकं प्रेषयिष्यामि।' एवं तत्र राक्षसाणां मध्ये रामस्य अनुजः लक्ष्मणः, विभीषणः च, रावणात्मजेन सह भीष्मं युद्धं कर्तुं समुपस्थिताः।