एवं उक्तः स सारथिः परमदुर्जयम् अतिवीर्यम् इन्द्रजितम् रथमारोप्य, यत्र हनुमान् तिष्ठति, तत्र शीघ्रम् प्रायात्। ततः स ताम्रनेत्रः राक्षसः समीपमागत्य, वानरस्य मूर्धनि बाणशस्त्रशक्तितोमरप्रहारैः प्रचण्डमभिवर्षयत्। तानि भयङ्कराणि शस्त्राणि हनुमान् महाक्रोधेन गृहीत्वा, तं राक्षसं प्रति वचनमिदम् उवाच— "यदि वीरः असि, रावणात्मज, मम सम्मुखे युद्धं कुरु। वातसुतं समागम्य जीवन् न प्रतिप्रयास्यसि। यदि एकेन युद्धेन स्पर्धसे, तर्हि बाहुभ्यां युद्धं कुरु; मम वेगं सहस्व, मूढ, तदा राक्षसश्रेष्ठः इति कथ्यसे।" एतेन समये विभीषणः रावणस्य पुत्रं धनुष्मन्तं हनूमन्तं हन्तुम् उद्यतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं प्रति उवाच— "स एष रावणसम्भूतः, इन्द्रजित्, रथमारुह्य हनूमन्तं हन्तुम् इच्छति। सौमित्रे, त्वं तं रावणात्मजं असाधारणैः रिपून् नाशयद्भिः प्राणान् हरद्भिः घोरैः बाणैः जहीहि।" विभीषणस्यैवं वचसि श्रुत्वा, लक्ष्मणः महाबलिनं गिरिप्रख्यं रथस्थं वीरं दृष्ट्वा तत्र स्थितः। इदानीं शृणु वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे सप्तत्यधिकषष्ठ्युत्तरसप्तत्यधिकषष्टितमः सर्गः। विभीषणः सौमित्रयेवं कथयित्वा, हर्षपूर्णः शीघ्रं धनुः समादाय त्वरितं प्रस्थातुम् आरभत। स किञ्चित् दूरे गत्वा, महावने प्रविश्य, लक्ष्मणाय तद्वृत्तान्तं दर्शयामास। स रावणभ्राता दीप्तिमान् लक्ष्मणाय एकं भीषणं वटवृक्षं मेघश्यामं दर्शयामास— "अत्र रावणस्य शक्तिमान् पुत्रः भूतानां यज्ञं कृत्वा, ततो युद्धाय प्रवर्तते। तदा स राक्षसः सर्वेषां प्राणिनां दृष्टेः अन्तर्धानं गच्छति, रणभूमौ रिपून् निहन्ति, उत्तमैः बाणैः तान् बध्नाति। त्वं तं वटवृक्षमाश्रित्य प्रविष्टं रावणात्मजं तेजस्विभिः बाणैः रथं, अश्वान्, सारथिं च सह नाशय।" तस्य वचने "एवमस्तु" इति प्रतिज्ञाय, सौमित्रिः सखीनां प्रियंकरः, तत्र स्थित्वा, अद्भुतं धनुः संनद्धम् अकरोत्। तदा रावणस्य महाबलिः पुत्रः, इन्द्रजित्, कवचधारी, खड्गहस्तः, पताकायुक्तः, रथेन ज्वलन्निव अग्निः, समुपस्थितः। तं विजयं न प्राप्नुवन्तं पुलस्त्यवंशसम्भूतं लक्ष्मणः संबोधितवान्— "अहं त्वां युद्धाय आह्वयामि, सम्यग् युद्धं देहि।" एवं उक्ते, रावणात्मजः महाबलः, दृढनिश्चयः, तत्र विभीषणं दृष्ट्वा कठोरं वचनमुवाच— "अत्रैव त्वं जातः पितुः भ्राता, मम च पितृव्यः; कथं त्वं स्वबन्धोः विश्वासं त्यक्त्वा, राक्षस, शत्रुषु स्थितः? न ते बान्धवता, न सौहृदं, न च कुलसम्भवः, दुष्टबुद्धे; न च शीलं, न धर्मः, धर्मद्रोहिन्। त्वमपि मूर्खः, साधुभिः गर्हणीयः, स्वजनान् परित्यज्य परसेवकः जातः। स्वजनैः सह वासः कुतः, पराधीनता कुतः, इति त्वं न विवेक्तुं शक्नोषि दुर्बुद्धे। स्वजनो दोषयुक्तोऽपि श्रेष्ठः, परो गुणवान् अपि न; स्वजनो हि स्वजनः, परः पर एव। स्वपक्षं त्यक्त्वा, शत्रुपक्षे सेवां कुर्वन्, स्वजनविनाशे, अन्ते तैरेव हन्यते। त्वया स्वजनद्रोहः कृतः, रात्रिचर; रावणभ्रातः, स्वपक्षे वीर्यम् दर्शयितुम् अर्हसि।" एवं भ्रातृपुत्रेण उक्तः विभीषणः प्रत्युवाच— "किं त्वं मम स्वभावं न जानन्, राक्षस, एवम् आत्मप्रशंसां करोति? राक्षसराजपुत्र, त्वं मां मान्यतया तिक्तवचनं त्यज; अहं राक्षसकुले जातः अपि, मनुष्येषु यः प्रधानः धर्मः, स एव मम स्वभावः, न राक्षसस्य। न हिंसायां नाधर्मे मे रतिः; भ्राता अन्यस्वभावः अपि स्यात्, किं तु भ्राता न तर्जनीयः। यो धर्मात् पतितः, पापे प्रवृत्तः, त्यक्तः सुखदः भवति, यथा हस्तात् पतितः सर्पः। परद्रव्यहरणं, परस्त्रीगमनं, मित्रेषु संशयः—एते त्रयो दोषाः नाशनाय भवन्ति। महर्षीणां घातः, सर्वदेवविग्रहः, गर्वः, क्रोधः, वैरं, द्वेषः—एते दोषाः मम भ्रातुः आयुः, श्रीं च नाशयन्ति, गुणान् मेघैः गिरिं यथा आच्छादयन्ति। एतेषां दोषाणां कारणेन अहं भ्रातरं त्यक्तवान्, स त्वं पितरं; अधुना लङ्का, त्वं, तव च पिता नास्ति। त्वं दर्पयुक्तः, बालिशः, दुष्टाचारः, कालपाशेन बद्धः, यद् इच्छसि, तत् वद। अद्य त्वं मया तिक्तवचनं दत्त्वा, महद् अनर्थं प्राप्तवान्; त्वं वटवृक्षं न प्रवेष्टुं शक्यसि, राक्षसाधम। काकुत्स्थस्य निन्दां कृत्वा, जीवितुं न शक्यसि; लक्ष्मणेन सह युद्धं कुरु; हतः देवकार्यम् अपूरयित्वा यमसदनं गमिष्यसि। स्वबलं सम्यक् दर्शय; सर्वाणि शस्त्राणि, बाणांश्च व्ययस्व; अद्य लक्ष्मणस्य शरपथे प्रविष्टः, जीवन् न निर्गमिष्यसि।" इति सर्गेऽस्मिन्, हनूमतः शौर्यं, विभीषणस्य धर्मनिष्ठा, रावणात्मजस्य गर्वः, सौमित्रेः धैर्यं च, सम्यक् प्रकाशन्ते।