पुष्करे पुण्यस्थले विश्रामं कुर्वन्तं विश्वामित्रं महर्षिं प्रसिद्धो दीप्तिमान् शुनःशेपः समुपेत्य ददर्श। तृषा क्लान्त्या च पीडितः, शुनःशेपः मातुलं विश्वामित्रं तपस्विनं ऋषिसंघैः सह तत्र दृष्टवान्। स तु श्रान्तः तस्य ऋषेः अङ्के पतितः, दुःखेन शब्दं व्याहरत्—"मम न माता, न पिता, न बान्धवः, न कश्चन स्वजनः अस्ति।" तं सान्त्वयन्, "हे सौम्य, तपस्विनां श्रेष्ठ, धर्मेण माम् रक्षितुं अर्हसि। त्वं सर्वेषां शरणं, सर्वेषां कर्ता च असि।" इत्युक्त्वा पुनः प्रार्थयत्—"राज्ञः कार्यं सम्पद्यताम्, अहं च दीर्घायुर्भवामि। उत्तमं तपः कृत्वा स्वर्गलोकं गच्छेयम्।" "न रक्षकः अस्ति, त्वं रक्षकः भव; पिता पुत्रं यथा पापात् रक्षति, तथा धर्मज्ञ, माम् रक्षितुम् अर्हसि।" एवं वचनानि श्रुत्वा विश्वामित्रः महातपाः शुनःशेपं बहुधा सान्त्वयित्वा स्वपुत्रान् अभाषत्—"यस्यार्थे पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, शुभं कामयन्तः, परलोकहिताय—स कालः अधुनैव आगतः।" "एष मुनिपुत्रः मम शरणं गच्छति; पुत्राः, प्रीत्या तस्य जीवनं दत्त्वा यथेष्टं कुरुत।" "यूयं सर्वे पुण्यकर्मणः धर्मनिष्ठाः, यज्ञपशवः भूत्वा राज्ञः यज्ञे अग्निं तर्पयत।" "शुनःशेपः रक्षां प्राप्नोति, यज्ञः विघ्नरहितः भवति, देवाः तुष्टाः भविष्यन्ति, मम वचनं सम्पूर्णं भविष्यति।" ततो मुनिवचनं श्रुत्वा तस्य पुत्राः मधुच्छन्दः आद्याः गर्वेन, अश्रुभिः च, प्रत्युवाचुः—"स्वपुत्रान् परित्यज्य परपुत्रं रक्षसि, किम् इदं? अस्माकं न उचितम्—श्वमांसं यथा भक्ष्यते।" तेषां वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः तपस्विनां श्रेष्ठः, क्रोधेन ललाटं रक्तं कृत्वा, भाषितवान्—"निर्भयम् उक्तम्, धर्मेण न अनुमोदितम्; मम वचनं उपेक्ष्य, कठोरं, रोमाञ्चकारम् इदम्।" "यूयं सर्वे वसिष्ठवंशवत् श्वमांसं भक्ष्यध्वम्; सहस्रवर्षाणि पृथिव्याम् स्थास्यथ।" एवं शापं दत्त्वा, विश्वामित्रः महर्षिः शुनःशेपं दीनं सान्त्व्य, रक्षां सुनिश्चित्य, उवाच—"यज्ञे अम्बरीषस्य, रक्तमाल्याभरणधारी, यूपं समाश्रित्य, अग्निं वाचाभिः आह्वय।" "द्वे दिव्ये मन्त्रे गाय, ततः सिद्धिं प्राप्स्यसि।" शुनःशेपः तौ मन्त्रौ सम्यक् गृह्य, शीघ्रं राजन् अम्बरीषं अभ्यधावत्—"राजेन्द्र, महाबुद्धे, शीघ्रं गच्छाम; व्रतं समाप्त्वा यज्ञस्य समापनं घोषय।" ऋषिपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा हर्षपूर्णः, यज्ञमण्डपं शीघ्रं अभ्यगच्छत्। याजकानां अनुमत्याः, राजा पशुं चिन्हेन अंकितं कृत्वा, रक्तवस्त्रधारी यूपे बद्धवान्। तत्र बद्धः शुनःशेपः उत्तमवाचः इन्द्रं च तस्य अनुजं च स्तुत्वा। तदाऽपि सहस्राक्षः इन्द्रः, गूढेन स्तुत्या तुष्टः, शुनःशेपाय दीर्घायुः दत्तवान्। राजा अम्बरीषः, उत्तमफलम् प्राप्तवान्, यज्ञं सम्पूर्णं कृत्वा, सहस्राक्षस्य प्रसादेन। विश्वामित्रः अपि धर्मात्मा, महातपाः, पुष्करे शतवर्षाणि पुनः तपः अकरोत्। ततो राम, वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गं शृणु। सहस्रवर्षे समाप्ते, सर्वे देवाः तपस्विनं विश्वामित्रं स्नातं, तपःफलाय, अभ्यगच्छन्। ब्रह्मा दीप्तिमान् तं सुखवचनं उवाच—"त्वं स्वकर्मणा तपस्वी ऋषिः अभवः, सौम्य।" इत्युक्त्वा, देवाधिपः स्वं दिवं पुनः गतः; विश्वामित्रः महातेजाः, अतितीव्रं तपः पुनः अकरोत्। दीर्घकालं अनन्तरं, मेनका अप्सरासु श्रेष्ठा, पुष्करे स्नानं अकरोत्। तत्र विश्वामित्रः कुशिकसुतः मेनकां तां अद्भुतरूपां मेघे विद्युतं यथा दृष्टवान्। कामगर्वेण अभिभूतः, तां अप्सरसम् उवाच—"स्वागतं! मम आश्रमे स्थातुम् अर्हसि।" "प्रियं कुरु, सौम्ये, कामेन मोहितः अस्मि।" इत्युक्त्वा, सा रमणी तत्र निवासं अकरोत्। तस्यां तत्र वसति, विश्वामित्रस्य तपस्यः महद् विघ्नः अभवत्, राम, पञ्चवर्षाणि पञ्च च। तत्र तस्य आश्रमे तानि वर्षाणि सुखेन व्यतीतानि; कालस्य अन्ते, विश्वामित्रः महर्षिः— लज्जितः इव, चिन्तायाम् शोकसमन्वितः अभवत्; क्रोधपूर्णः ऋषिः विचारं अकरोत्—"एष देवकार्यं, मम तपसः महान् हरः; दशवर्षाणि दिनरात्रे व्यतीतानि।" "काममोहाभिभूतस्य मम विघ्नः उत्पन्नः।" इत्युक्त्वा, महर्षिः विषण्णः, ग्लान्या श्वसन्, शोकपीडितः अभवत्।