दूरेऽतिवाहनं कृत्वा सौमित्रिः स्वमित्रमुदितः राक्षसेन्द्रसेनां युद्धाय व्यवस्थितां दूरतः ददर्श। तत्रागत्य, धनुः करग्रहणं कृत्वा रिपूनां दमनकर्ता रघुनन्दनः ब्रह्मणा निर्दिष्टेन विधिना स्थित्वा स्वकौशल्येन जयाय उद्यतः अभवत्। स वीर्यशालिविभीषणेन सह, पराक्रान्ताङ्गदेन, पवनसुतपुत्रेण च सहितः स्थिरः स्थितवान्। स घनध्वजोपेतां दुर्गमां, शस्त्रविशुद्धया दीप्तां, महारथसंयुक्तां, भयङ्करां, अतिवेगवतीं राक्षससेनां प्रविश्य, शत्रूणां तम इव, तेजसा बभासे। एवमष्ट्यशीतितमः षडुत्तरशीतितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे पाठ्यते। तत्र स्थिते, रावणानुजो विभीषणः सौमित्रये हितानि, शत्रुनाशकानि च वाक्यानि अब्रवीत्। ‘‘पश्यैतां राक्षसानां मेघसङ्काशां सेनां; वानरैः शीघ्रं शिलास्त्रैः आक्रम्यताम्। त्वया चेदयं महती सेना विदारितुं शक्यते, तदा राक्षसाधिपतेः पुत्रोऽपि भिन्नव्यूहः अत्रैव दृष्टव्यः। तस्मात्, इन्द्रवज्रसमानैः बाणैः शत्रून् वर्षयित्वा शीघ्रं प्रविश; कार्यं न अवशिष्टं कुरु। वीर, मायाविनं, अधार्मिकं, सर्वलोकभीषणं रावणसुतं, क्रूरकर्माणं तं हन्याः।’’ इति विभीषणवचनं श्रुत्वा, सौम्यलक्षणः लक्ष्मणः राक्षसाधिपतेः पुत्रं बाणवर्षेण अभ्यवर्षयत्। तदा भल्लूकवानरमुख्याः द्रुमास्त्रयुद्धकुशलाः संयुक्त्या तां व्यवस्थितां सेनां समभिद्रवन्। राक्षसाः अपि वानरसैन्यविनाशकाङ्क्षिणः तीक्ष्णैः शरैः, खड्गैः, शूलैः, तोमरैः च युद्धे प्रवृत्ताः। तदा वानरराक्षसयोः भीषणः संगरः उत्पन्नः, यः सर्वतो लङ्कां महानिनादेन व्याप्य स्थितः। तत्राकाशं विविधशस्त्रैः, तीक्ष्णशरैः, द्रुमैः, भीषणैश्च पर्वताग्रैः व्याप्य अभवत्। राक्षसाः विकृतमुखबाहवः वानरमुख्येषु शस्त्राणि प्रक्षिप्य, महद्भयं जनयन्तः। वानराः अपि सर्वैः द्रुमैः पर्वताग्रैश्च राक्षसान् समरे ताडयन्तः चूर्णयन्ति स्म। बलवन्तो भल्लूकवानरनायकाः स्वशौर्येण राक्षसासु महद्भयं सञ्जनयन्ति स्म। स्वसैन्यं शत्रुभिः संतप्तं, दैन्येन च पीडितं श्रुत्वा, बलशालिनः रावणसुतः अपि कार्येऽनवशिष्टेऽपि उत्थाय, कोपसमन्वितः, तिमिरात् द्रुमाणां निर्गत्य, सज्जरथं समारुह्य स्थितः। स घोरधनुर्बाणधारी, कृष्णान्जनचयसन्निभः, रक्तास्यो रक्तलोचनः, कालसदृशः, भीषणः अभवत्। तं रथस्थं ददृशुः राक्षसासेनाः, युद्धोत्सुकाः सौमित्रिणा संग्रामाय त्वरमाणाः, तदा प्रतिनिवृत्ताः। तस्मिन्नेव काले, दुर्धर्षः पर्वतसमनिभः शत्रुनाशनः हनुमान् महद्वृक्षं समादाय स्थितः। स वानरः संहाराग्निरिव, बहुभिः द्रुमैः राक्षससेनां दग्ध्वा, मूर्च्छितां चकार। पवनसुतं त्वरया संहरन्तं दृष्ट्वा, सहस्रशो राक्षसाः शस्त्रवृष्ट्या हनूमन्तं अभ्यवर्षयन्। ये शूलिनः ते शूलैः, खड्गिनः खड्गैः, शूलपाणयः शूलैः, पत्तिशपाणयः पत्तिशैः प्रहारं चक्रुः। लोहदण्डैः, मुसलैः, रम्यैः शङ्कुभिः, शतघ्न्यः शतशः, परिघैः च तं अभ्यघ्नन्। राक्षसाः भीषणैः परश्वधैः, मुसलैः, वज्रसदृशैः मुश्टिभिः, विद्युत्समपाणिभिः च, सर्वतः तं पर्वतसमं हनूमन्तं परिवृत्य ताडयन्ति स्म; स कोपसमन्वितः तेषु महान्वधं चकार। इन्द्रजित् स वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं, अचलसमं, निर्भयं, शत्रून् विनाशयन्तं दृष्ट्वा, सारथिम् उवाच— ‘‘यत्र स वानरः तत्र गच्छ; यदि अयं न निवार्यते, नूनं राक्षसानां विनाशः भविष्यति।’’ इति। एवं उक्त्वा, सारथिः बलवतीं रथ्या इन्द्रजितं वहन्, यत्र हनुमान् तत्र अगमत्। तदा स घोरराक्षसः समीपमागत्य, शरैः, खड्गैः, शूलैः, परश्वधैः च हनूमतः मूर्ध्नि वर्षं चकार। हनुमान् तानि भीषणानि शस्त्राणि गृह्य, महाक्रोधेन समाक्रान्तः, वचनमुवाच— ‘‘यदि वीरः असि, रावणदुष्टसुत, वायुपुत्रं समासाद्य जीवन्न निवर्तिष्यसि। यदि एकलव्येन युद्धं इच्छसि, बाहुभ्यां युध्यस्व; मम वेगं सहस्व, तदा राक्षसश्रेष्ठः इति कथ्यसे।’’ इति। तस्मिन्नेव काले, विभीषणः रावणसुतं धनुर्धरं, हनूमन्तं हन्तुं प्रवृत्तं दृष्ट्वा, लक्ष्मणं प्रति वचनमुवाच— ‘‘यः इन्द्रजित्, रावणात् जातः, रथस्थः, हनूमन्तं हन्तुं इच्छति। सौमित्रे, तं रावणसुतं त्वमपराजितैः शत्रुनाशनैः प्राणहरैश्च बाणैः हन्याः।’’ इति। एवं विभीषणस्य वाक्यं श्रुत्वा, रिपूनां दमनकर्ता लक्ष्मणः, रथस्थं तं पर्वतसमं बलवन्तं वीरं ददर्श।