वाल्मीकिरामायणम्

पुष्करतीर्थे दिव्ये मध्याह्ने विश्रान्तः स राजा धर्मात्मा, शुनःशेपं गृहित्वा, नरश्रेष्ठः, तत्रैव न्यवसत्। तस्मिन्नेव काले शुनःशेपः कीर्तिमान् तेजस्वी च, पुण्ये पुष्करे सम्प्राप्तः, विश्वामित्रमृषिं ददर्श। स तृषार्तः श्रान्तश्च क्लमेन च शुष्कवदनः, मातुलं विश्वामित्रं मुनिं तपस्यन्तं महर्षिभिः सह अवलोकयामास। स दुःखितः मुनेश्चाङ्के पतित्वा, शोकार्तः, इदं वचनमुवाच— "न मम माता, न पिता, न बान्धवा, नापि ज्ञातयः।" "त्वं सौम्य, मुनिश्रेष्ठ, धर्मेण मां रक्षितुमर्हसि। त्वं हि सर्वस्य शरण्यः कर्ता चासि, नरश्रेष्ठ।" "राजा स्वकार्यं साधयतु, अहं च दीर्घमायुष्मान् अनन्तजीवी स्याम्। उत्तमं तपः कृत्वा स्वर्गलोकमवाप्नुयाम्।" "अनाथस्य मे त्वं रक्षिता भव, सुमनाः। पितेव पुत्रं, धर्मज्ञ, पापात् मां रक्षितुमर्हसि।" एवं तस्य वचनं श्रुत्वा महातपाः विश्वामित्रस्तं शुनःशेपं बहुधा सान्त्वयामास, ततः स्वपुत्रानिदमुवाच— "यस्य हेतोः पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, श्रेयसि लोके, परत्र सुखमिच्छन्तः— स कालः सम्प्राप्तः।" "एष मुनिपुत्रो मम शरणं प्राप्तः। पुत्राः, प्रियं कुरुत, आत्मनः प्राणान् दत्त्वा।" "यूयं सर्वे पुण्यशीलाः धर्मनिष्ठाश्च, राज्ञः पशुभूताः सन्तः, वह्निं तर्पयत।" "शुनःशेपस्य रक्षिता भविष्यामि, यज्ञश्च निर्विघ्नः, देवाश्च तृप्ताः, मम च वचनं सिद्धं भविष्यति।" मुनिवचनं श्रुत्वा तस्य पुत्राः मधुच्छन्दसादयः गर्वदर्पसमन्विताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, इदं वचनमूचुः— "कथं भवान् स्वपुत्रान् परित्यज्य, अन्यस्य पुत्रं रक्षसि, भगवन्? एतदस्माकं न उचितं, श्वमांसभक्षणमिव।" पुत्राणां वचनं श्रुत्वा मुनिश्रेष्ठः क्रोधसंरक्तलोचनः, उवाच— "अभयेनोक्तं वचनं, धर्मेणाप्यवर्जितम्; मम वाक्यं न मन्यध्वं, कठोरं रोमाञ्चनं च।" "यूयं सर्वे वसिष्ठानां सुतवत् श्वमांसभक्षिणः भविष्यथ; सहस्रवर्षाणि भूमौ स्थित्वा।" एवं स महर्षिः पुत्रान् शप्त्वा, शुनःशेपं दुःखार्तं सान्त्व्य, तस्य रक्षां कल्याणं च सुनिश्चित्य, उवाच— "माङ्गल्यसूत्रेण बद्धः, रक्तमाल्यगन्धलेपनः, विष्णुपादं समाश्रित्य, वाचः वह्निं प्रार्थय।" "ऋषिपुत्र, अम्बरीषस्य यज्ञे एतौ दिव्यौ श्लोकौ गायस्व; तदा सिद्धिं प्राप्स्यसि।" शुनःशेपः तौ श्लोकौ सम्यग्गृह्य, शीघ्रं राजर्षिं अम्बरीषं जगाद— "राजेन्द्र, महाबुद्धे, शीघ्रं गच्छाम; राजर्षे, व्रतस्य समाप्तिं कुरु, यज्ञसिद्धिं घोषय।" ऋषिपुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा हृष्टः शीघ्रं यज्ञवाटं जगाम, अलसः। ऋत्विजां अनुमत्याऽपि, राजा पशुं पुण्यलक्षणेन चिह्नितः, रक्तवस्त्रधारीणं स्तम्भे बद्ध्वा। तत्र बद्धः शुनःशेपः, इन्द्रं च तस्य भ्रातरं च, उत्तमैः शब्दैः स्तुत्वा। तदा सहस्राक्षः इन्द्रः, तस्य गूढस्तोत्रेण तुष्टः, शुनःशेपाय दीर्घमायुः दत्तवान्। राजा स नरश्रेष्ठः, यज्ञं सम्पूर्ण्य, सहस्राक्षस्य प्रसादेन, बहुफलं लब्धवान्। विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा, महातपाः, पुनः पुष्करे शतवर्षाणि तपः समारभत। एवं बालकाण्डे त्रिसष्टितमं सर्गं श्रृणु। सहस्रवर्षसमाप्तौ, सर्वे देवाः महर्षिं, स्नातव्रतम्, तपःफलदानाय, उपगच्छन्। ब्रह्मा तेजस्वी, प्रीत्या जगाद— "त्वं ऋषिः, पुण्येन स्वेन, सुमहात्मन्।" इत्युक्त्वा, देवेशः स्वर्गं पुनरगात्; विश्वामित्रः महातेजाः, पुनरपि महत्तपः समारभत। कालेन महता, मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा, पुष्करे स्नानाय समुपागता। तत्र कुशिकात्मजः महातेजाः, मेनकां दिव्यरूपां, मेघे विद्युतमिव, दृष्टवान्। स कामगर्वेणाभिभूतः, तामुवाच— "स्वागतम्, अप्सरः! मम आश्रमे तिष्ठ।" "मम काममोहितस्य, सौम्ये, मम प्रीतिं कुरु।" इत्युक्ता सा रमणी तत्रैव निवासमकरोत्। तस्यां निवसन्त्यां, विश्वामित्रस्य तपस्यः महान् विघ्नः अभवत्, राघव, पञ्चवर्षाणि पञ्च च। तानि वर्षाणि, मुनिशान्ताश्रमे, सुखेन व्यतीयुः। ततः कालान्तरे, महर्षिः विश्वामित्रः, लज्जया समन्वितः, चिन्तासंतप्तः, शोकेन च, चिन्तयामास— "एषां सर्वेषां देवतानां कार्यम्; महत्तपःचौर्यमिदम्; अहोरात्रेण दशवर्षाणि व्यतीतानि।