राघवस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः वीर्यसम्पन्नेन विभीषणेन सह, अन्यं परममधनुष्कं समादत्त। स सम्पूर्णकवचधारी, खड्गं पार्श्वे बिभ्रत्, तूणीरं पृष्ठे, धनुः सव्ये गृहीत्वा, हृष्टः सौमित्रिः रामस्य पादौ स्पृष्ट्वा सस्नेहमुवाच—"अद्य मम धनुषः शराः रावणस्य पुत्रं विदारयिष्यन्ति, ते च लङ्कां हंसाः पद्मवनं इव पतिष्यन्ति। अद्यैव मम महत् धनुष्कोटिनिर्गताः शराः तं भीषणं शरीरं विदारयित्वा विनाशयिष्यन्ति।" इति उक्त्वा, तेजस्वी लक्ष्मणः रावणपुत्रवधकाङ्क्षी शीघ्रं अग्रजस्य पुरतः प्रस्थितः। स गुरोः पादौ प्रणम्य, तं प्रदक्षिणं कृत्वा, निकुम्भिलां प्रति प्रायात्, या रावणपुत्रेण रक्ष्यते। विभीषणेन सह वीर्यवान् कुमारः लक्ष्मणः भ्रातुः अनुमतिं प्राप्य शीघ्रं प्रस्थितः। तं हनूमन्तं पुरस्कृत्य सहस्रैः कपिभिः परिवृतं, विभीषणेन मन्त्रिभिश्च सह, लक्ष्मणः शीघ्रं प्रगच्छन् ददर्श। स महाकपिसैन्येन वेगेन परिवृतः, मार्गे स्थिता जाम्बवतः सेनां अपश्यत्। दीर्घमन्तरं यात्वा, सौमित्रिः स्वमित्राणां हर्षवर्धनः, दूरात् राक्षसराजस्य सैन्यं युद्धाय व्यवस्थितं ददर्श। तत्र आगत्य, धनुष्कं गृहीत्वा, रिपून् निग्रहीतुं ब्रह्मणः विधिना स्थितः रघुनन्दनः। स विभीषणेन वीर्यवता, तथा अंगदेन पवनपुत्रेण च सह स्थितः। ततः स घनघोरध्वजावृतं, अप्रवेश्यं, निर्मलायुधशोभितं, महारथैः दीप्तं, भीषणं, अतिवेगसम्पन्नं सैन्यं प्रविश्य, शत्रूणां तमः इव बभौ। ततः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीयुद्धकाण्डे षडशीतितमः सर्गः पाठ्यते। तत्र स्थिते, रावणस्य अनुजः लक्ष्मणं प्रति हितानि शत्रुनाशनानि वचनानि उवाच। "पश्यैतद्राक्षससैन्यं मेघसङ्काशं; कपीभिः शिलायुधैः शीघ्रं प्रहार्यताम्। यदा त्वं एतत् महद् बलं भिन्द्यसि, तदा राक्षसराजपुत्रोऽपि दृश्यते। तस्मात्, शत्रून् इन्द्राशनिसमशरवर्षेण क्षिप्रं सम्पात्य, कार्यं नासाधितमवशिष्यताम्। वीर, तं मायाविनं अधार्मिकं, सर्वलोकत्रासकरं रावणपुत्रं, पापकर्माणं हन्याः।" विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा, शुभलक्षणः लक्ष्मणः राक्षसराजपुत्रं प्रति शरवर्षं पातयामास। भल्लूककपयश्च द्रुमायुधधारिणः सम्यक् युद्धाय तस्मिन् व्यूहिते सैन्ये समभ्यधावन्। राक्षसाश्च कपिसैन्यविनाशकाङ्क्षिणः तीक्ष्णैः शरैः, खड्गैः, शूलैः, तोमरैः च युद्धाय समुपजग्मुः। तदा कपीनां राक्षसानां च महद् संग्रामघोषः समुत्पन्नः, सर्वतः लङ्कां निनादयन्। आकाशे विविधायुधानि, तीक्ष्णशराः, द्रुमाः, भीषणानि पर्वतानि च समुत्क्षिप्तानि आसीन्। विकृताननबाहवः राक्षसाः कपिसेनापतिषु शस्त्रवर्षं कृत्वा महद्भयं जनयामासुः। तथा कपयः सर्वैः द्रुमैः, पर्वताग्रैः च राक्षसान् युद्धे ताडयन्तः विदारयामासुः। बलवतां भल्लूककपिप्रधानानां प्रहारैः राक्षसासु महान् भीः उत्पन्नः। स्वकीयस्य सैन्यस्य शत्रुभिः सन्तप्तं दीनं च श्रुत्वा, स महाबलः अपि कार्यमकृत्वा उत्थितः। स वृक्षच्छायायाः निर्गत्य, क्रोधसंयुक्तः, रावणपुत्रः सज्जरथमास्थाय, तत्र स्थितः। स भीषणं धनुः, शरांश्च, कृष्णाञ्जनसमुद्भवान्, रक्तास्यनेत्रं, कालं यममिव बभौ। यदा तम् रथस्थं ददृशुः, तदा राक्षससैन्यम्, लक्ष्मणयुद्धे उत्सुकम्, वेगेन भीष्णं, प्रत्यागच्छत्। तस्मिन्नेव काले, दुर्गमः पर्वतसन्निभः, रिपुनिग्रही, हनुमान् महत्तरुं समादाय स्थितः। स कपिः प्रलयाग्निवत्, युद्धे राक्षससैन्यं द्रुमैः बहुभिः दग्ध्वा, तान् मूर्च्छितान् चकार। पवनसुतं त्वरया सैन्यं विदारयन्तं दृष्ट्वा, सहस्रशः राक्षसाः शस्त्रवर्षं तस्योपरि पातयामासुः। ये शूलिनः ते शूलैः, खड्गिनः खड्गैः, शूलधारिणः शूलैः, पत्तिशिनः पत्तिशैः च प्राहरन्। लौहदण्डैः, गदाभिः, सुन्दरैः तोमरैः, शतघ्न्यः शतशः, मुसलैः च तं अभ्यघ्नन्। राक्षसाः भीषणैः परश्वधैः, गदाभिः, वज्रसन्निभैः मुष्टिभिः, विद्युत्सदृशैः पाणिभिः च, सर्वतः तं परिवृत्य आघातयामासुः; स क्रुद्धः तेषां मध्ये महद्वधं चकार। इन्द्रजित् तं कपिश्रेष्ठं, हनूमन्तं, न कम्पमानं, न भीतं, रिपून् विनाशयन्तं, पर्वतसन्निभं च दृष्ट्वा, सारथिं उवाच—"यत्र स कपिः तिष्ठति तत्र गच्छ; यदि स अनियन्त्रितः तिष्ठति, नूनं राक्षसानां नाशः भविष्यति।