शृणु, हे राघव, पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे द्विषष्टितमे सर्गे एवम् आरभ्य कथा प्रवहति। महातेजाः राजा अम्बरीषः, श्रेष्ठः पुरुषेषु, शुनःशेपं गृहीत्वा पुष्करं दिवसस्य मध्यभागे प्राप्तः तत्र विश्राम्यति स्म। तस्मिन्नेव समये, ख्यातवीर्यः शुनःशेपः, श्रान्तः क्लान्तः तृषार्तः च, तत्र पुण्ये पुष्करतीर्थे स्वमातुलं विश्वामित्रं मुनिसङ्घैः सह तपस्यन्तं दृष्ट्वा, शोकविमुखमुखः, तस्य मुनेश्चाङ्के पतित्वा दुःखितः वाक्यम् इदम् उवाच— “न मे माता, न मे पिता, न बान्धवाः, न चापि कश्चन स्वजनः अस्ति। हे सौम्य, मुनिश्रेष्ठ, धर्मेण मां रक्षितुम् अर्हसि। त्वमेव सर्वेषां शरणं स्रष्टा च। राजा स्वकार्यं समापयतु, अहं चायुष्मान् अनन्तायुष्च स्याम्। तपःसिद्धिं प्राप्य स्वर्गलोकं गच्छेयम्। अनाथस्य मे तव हृदये करुणा भवतु; पितेव पुत्रं पावय माम्, पापात् मां रक्षस्व।” एवं तस्य वचनं श्रुत्वा महातपाः विश्वामित्रः तं शुनःशेपं बहुविधं सान्त्वयित्वा स्वपुत्रान् इत्युक्तवान्— “यस्य हेतोः पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, स्वर्गसाधनाय, स कालः सम्प्राप्तः। अयं मुनिपुत्रः मम शरणागतः; तस्मात्, प्रियं कुरुत, स्वजीवनं तस्मै दत्त्वा। यूयं सर्वे पुण्यशीलाः धर्मनिष्ठाश्च, राज्ञः पशुर् भूत्वा वह्निं तर्पयत। शुनःशेपस्य रक्षणं भविष्यति, यज्ञः निर्विघ्नः स्यात्, देवाः तृप्यन्ति, मम वचनं च सत्यम् भविष्यति।” एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, तस्य पुत्राः मधुच्छन्दः प्राभृतयः गर्वेण रुदन्तः प्रत्युवाचुः— “कथं स्वपुत्रान् परित्यज्य परपुत्रं रक्षसि, भगवन्? एषा वृत्तिः न उचितः, श्वमांसभक्षणवत्।“ एवं पुत्राणां वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः क्रोधात् रक्तलोचनः उवाच— “निर्भयम् उक्तं एतत्, धर्मेणापि न अनुमोद्यम्; मम वचनं अवज्ञाय, क्रूरं चेष्टितं, रोमाञ्चकरम्। यूयं सर्वे वसिष्ठानां वंशवत् श्वमांसभक्षिणः भविष्यथ; सहस्रवर्षपर्यन्तं पृथिव्याम् अवतिष्ठध्वम्।” एवं पुत्रान् शप्त्वा, महातपाः मुनिः शुनःशेपं सान्त्वयित्वा रक्षां च दत्त्वा इत्युक्तवान्— “यज्ञोपवीतबद्धः, रक्तमाल्य-चन्दनधारी, विष्णुपदं गच्छित्वा, मन्त्रेण वह्निं सम्पूजय। द्वौ दिव्यौ मन्त्रौ गायस्व; तदा यज्ञे सिद्धिं प्राप्स्यसि।” शुनःशेपः तौ मन्त्रौ आदाय शीघ्रं राजानं अम्बरीषं उवाच— “राजेन्द्र, शीघ्रं गच्छाम; व्रतं समाप्य यज्ञस्य सिद्धिं घोषय।” राजा तस्य वचनं श्रुत्वा, हृष्टः यज्ञशालां शीघ्रं प्रविष्टः। ऋत्विजां अनुमत्याऽथ, शुनःशेपं रक्तवस्त्रधारिणं यूपे बद्ध्वा, लक्ष्मणा चिह्नितं कृत्वा, यज्ञाय समर्पयत्। तत्र बद्धः स मुनिपुत्रः उत्तमैः शब्दैः इन्द्रं च तस्य भ्रातरं स्तुतवान्। तदा सहस्राक्षः इन्द्रः, तस्य गुह्यस्तोत्रेण तुष्टः, शुनःशेपाय चिरायुषं दत्तवान्। राजा अपि, नरश्रेष्ठः, यज्ञं समाप्य, सहस्राक्षस्य प्रसादात् महाफलम् प्राप्तवान्। विश्वामित्रः अपि, धर्मात्मा महातपाः, पुनः पुष्करे शतवर्षाणि तपः आचरन्। एवं द्विषष्टितमः सर्गः समाप्तः। अथ सप्तत्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। सहस्रवर्षाणि समाप्तानि सति, सर्वे देवाः, महर्षिं विश्वामित्रं, स्नानं कृत्वा व्रतपरायणं, तपःफलदानाय उपगम्य, ब्रह्माणं पुरस्कृत्य, प्रीत्या वचनम् ऊचुः— “तपसा स्वेन, महाभाग, ऋषिः त्वं अभवः।” एवं उक्त्वा, देवराजः स्वं लोकं प्रतिपेदे। विश्वामित्रः अपि, महातेजाः, पुनरपि घोरतरं तपः आरब्धवान्। कालेन महता, मेनका, अप्सरसां श्रेष्ठा, पुष्करे स्नानं कर्तुं समुपागता। तत्र तां दिव्यरूपिणीं मेनकां, मेघे विद्युतम् इव, कुशिकात्मजः महातेजाः दृष्ट्वा, कामगर्वितः सन्, ताम् उवाच— “स्वागतम्, हे अप्सरे! मम आश्रमे स्थातुम् अर्हसि। कामातुरोऽहं, वरं दातुम् अर्हसि।” तथा मुनिना उक्ता सा रम्या तत्रैव निवसति स्म। तस्यां तत्र वसन्त्यां, विश्वामित्रस्य तपः महदन्तरायः अभवत्, पंचवर्षाणि पंच च। तानि वर्षाणि तस्याश्रमे सुखेन व्यतीतानि। तस्मिन् काले, महर्षिः विश्वामित्रः, लज्जया शोकसन्तप्तः, चिन्तया दीनः अभवत्। तदा तस्य मनसि कोपयुक्ता बुद्धिः उत्पन्ना। एवं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे सप्तत्रिंशत्तमः सर्गः समाप्तः।