सौमित्रिणा एवमुक्ते तु, विभीषणः तम् अवेक्ष्य रामं मूर्च्छितमिव स्थितं, तम् अवगम्य गम्भीरया वाचा तत्रोवाच। "यद् हनूमान् दुःखितवद् आत्मानं दर्शयन् भवतः समीपे उक्तवान्, तत् मम न रोचते—यथा समुद्रस्य शोषणं न युक्तम्। अहं तु पापबुद्धेः रावणस्य सीतासम्बन्धिनं भावमवगच्छामि, महाबाहो; न सः ताम् हन्तुम् इच्छति। अहम् अपि पुनःपुनः तव हितकाम्यया वैदेहीं मुमोचेत्य् उक्तवान्, किन्तु सः मम वाक्यानि न शृणोति। न तु साम्ना, न दानस्य, न भेदेन, न युद्धेनापि, अन्येन केनापि सा दृष्टुम् अर्हति। सः राक्षसः, वानरान् मोहयित्वा, तत्र निर्गतः; तम् महाबाहुम् जानक्याः कन्याम् मायया सृष्टाम् विद्धि। अद्य तु सः निकुम्भिलायां देवगणैः सह हविर्यजनं कृत्वा यज्ञं सम्पादयिष्यति। तस्य रावणात्मजस्य युद्धे जयः दुर्लभः; अस्य माया विहिता। वानरवीर्यनिरोधाय तत्र गच्छामः सेनया सह यावत् कार्यं समाप्तम्। पुरुषशार्दूल, एषा या त्वां प्राप्ता मिथ्या शोकवृत्तिः, तां त्यज; सर्वं बलं क्षीयते त्वां दुःखेन दग्धम् आलोक्य। अत्र प्रशान्तचित्तः भव, आत्मन्युत्कृष्टः; लक्ष्मणं सेनापतिभिः सह प्रेषयामः। अयं पुरुषशार्दूलः तीक्ष्णैः बाणैः रावणात्मानं निवारयिष्यति; ततः सः मरणाय पात्रः भविष्यति। एते तीक्ष्णा बाणाः, सुपर्णसमानगतिरेषवः, तस्य रुधिरं पिबन्तु। अतः, महाबाहो, लक्ष्मणं शुभलक्षणं दानववधाय यथावज्रधारणं इन्द्रेण, तथा उपदिश। पुरुषश्रेष्ठ, शत्रुनाशे विलम्बः नास्ति; अद्य त्वं तत् कर्तुं समर्थः; शत्रुवधाय वज्रं विसृज, इव महेन्द्रः शत्रोः निघ्नने। तस्य हि यज्ञसमाप्तौ सः राक्षसश्रेष्ठः युद्धे देवदानवैरपि अदृश्यः भवति; यः तु तस्य यज्ञे समाप्ते युद्धं करोति, सः देवैरपि सन्देहं गच्छेत्।" एवं चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमः सर्गः समाप्तः। एवम् उक्तवचने तु, शोकेन पीडितः राघवः तेन राक्षसेन उक्तं वाक्यं सम्यक् न बुबोध। ततः धैर्यं समालम्ब्य, रामः, रिपुनगरीं विजित्य, वानरमध्यस्थं विभीषणं सम्बोध्य उवाच—"राक्षसराज, त्वया यदुक्तं तद् पुनः श्रोतुमिच्छामि; यद् अभिप्रेतं तव, तद् वद।" राघवस्य वचनं शृण्वन्, सः वाक्यविशारदः पुनरपि विभीषणः वाक्यमुवाच। "यथाऽज्ञापितं त्वया, महाबाहो, तथैव सेनायाः विन्यस्तिः कृताऽस्माभिः तत्क्षणादेव, वीर। सर्वाः सेनाः सर्वतो विन्यस्ताः, सेनापतयः स्वस्वव्यूहेषु नियोजिताः। किन्तु, महाबाहो, किमप्यस्ति वक्तव्यं; शृणु। यथा त्वं कारणेन क्लिश्यसे, तथा अस्माकं हृदयानि अपि संतप्यन्ते। राजन्, शोकं च व्यर्थदुःखं च त्यज; एषः शत्रोः हर्षवृद्धिकरः चिन्ताविषयः मुञ्च। यत्नः क्रियतां, वीर, धैर्यं च ध्रियताम्; यदि सीता त्वया प्राप्यते, राक्षसाश्च निहन्यन्ते। रघुनन्दन, हितमिदं वचः शृणु; सौमित्रिः महता बलप्रपञ्चेन निकुम्भिलां गच्छतु। तत्र सः धनुषा मुक्तैः विषमद्भिः बाणैः रावणात्मानं हन्तु। सः महाबाहुः, युद्धविजयी, तपसा च स्वयम्भुवः वरप्रदानात् च ब्रह्मशिरस्त्रं तथा इच्छागामिनीः अश्वान् प्राप्तवान्। सः स्वसेनया निकुम्भिलां प्राप्तः; यदि तेन कार्यं समाप्तं, सर्वे वयं मृत्यवे समाना इति विद्धि। यदि त्वया, शत्रुघ्न, सः शत्रुः निकुम्भिलाम् अप्राप्तः, अनुत्तिष्ठन् च, हन्यते, तस्य स मरणम्। एषः, महाबाहो, सर्वलोकनाथेन वरः दत्तः; तस्मात् एवमस्य मृत्युर्निर्दिष्टः। त्वं, राम, महाबलां सेनां इन्द्रजित्संहाराय आज्ञापय; सः हतः, रावणः सखिसमूहश्च नष्ट एव। विभीषणवचनं शृण्वन् रामः उवाच—"विदितं मे तस्य घोरस्य मायावीर्यं च। सः ब्रह्मास्त्रकुशलः, बुद्धिमान्, महामायाश्च महाबलश्च; सः युद्धे देवांश्च वरुणं च मूर्च्छयति। सः यदा विमानगतः गच्छति, तदा तस्य मार्गः न ज्ञायते, यथा मेघच्छन्नः सूर्यः। राघवः तु तस्य मायाबलं च बलं च ज्ञात्वा, धर्मात्मानं लक्ष्मणं वाक्यमुवाच—"लक्ष्मण, हरिराजबलसमेतः, हनूमत्प्रमुखैः सेनापतिभिः सहितः, त्वं गच्छ। जाम्बवत् प्रधानेन ऋक्षेन्द्रेण सह सेनया परिवृत्य, तं राक्षसात्मानं मायाबलसम्पन्नं जहि। अयं महात्मा निशाचरः स्वमायाविद्यायुक्तः मन्त्रिभिः सहितः पृष्ठतः त्वां गमिष्यति।" एवं तत्रैव सर्वे सञ्जातहर्षाः स्वस्वकार्येषु प्रवृत्ताः।