तदा लक्ष्मणः भ्रातृनिष्ठया रामं सान्त्वयन् इत्येवमुवाच—"यदि दुष्टाः अधर्मेण हन्यन्ते, हे राघव, तर्हि अधर्मनाशनेन यः हन्यते, सः कं नाशयेत्? यदि तु नियमेन कोऽपि हन्यते, तेन चान्यः हन्यते, तर्हि स धर्मः तेन कर्मणा सम्बध्यते, न तु सः पापेन लिप्यते। हे रिपुसूदन, यदा धर्मस्य फलम् अदृश्यं, अप्रकटं, वा नास्ति, तदा धर्मेण परमं किमर्थं प्राप्यते? यदि सत्यमेव सतां श्रेष्ठं, असत्यं च तव नास्ति, तर्हि यदेतत् त्वयि प्राप्तं, तदनुचितमेव। अथवा यदि धर्मः दुर्बलानामनुगमनं करोति, तर्हि ये दुर्बलाः धर्मं विहाय स्थिताः, तान् न सेवेत—एष मे मतिः। यदि धर्मः शक्तेः लक्षणं, शौर्ये प्रकटः, तर्हि धर्मं त्यक्त्वा शक्त्या कर्म कुरु, यथा धर्मेण कुर्याः। यदि सत्यमेव परमं धर्मः, हे रिपुन्प्रदाहक, तर्हि त्वं मिथ्याचारं न कुर्वन्, कथं न बध्यसे? यदि धर्मोऽधर्मो वा सत्यमेव स्यात्, तर्हि वज्रधरो इन्द्रः मुनिं न हन्याद्। धर्मः अधर्मसंबद्धः विनाशाय भवति, हे राघव; पुरुषः यथेष्टं करोति, हे काकुत्स्थ। मम मतमिदं, यदि एष धर्मः, तर्हि त्वया राज्यं परित्यज्य धर्ममूलं छिन्नम्। यथा पर्वतेभ्यः नद्यः प्रवहन्ति, तथा वृद्धधनसमृद्धेः सर्वाणि कर्माणि प्रवर्तन्ते। यो धनहीनः, अल्पबुद्धिः, तस्य सर्वाणि कर्माणि शुष्के निर्झरे इव छिद्यन्ते। एवमर्थं परित्यज्य सुखलाभार्थी पापं करोति, ततो दोषः जायते। यः धनवान्, तस्य मित्राणि; यः धनवान्, तस्य बन्धवः; यः धनवान्, स एव लोके पुरुषः; यः धनवान्, स विद्वान्। यः धनवान्, स शक्तिमान्; यः धनवान्, स बुद्धिमान्; यः धनवान्, स महाभाग्यवान्; यः धनवान्, स धर्मिष्ठः। धनत्यागात् ये दोषाः प्रवर्तन्ते, तान् मया उक्तान्; एवं विचिन्त्य त्वया राज्यत्यागः कृतः। यस्य धर्मकामार्थेषु धनं युक्तं, तस्य सर्वं सिध्यति; यः धनहीनः, तस्य चेष्टया किमपि न सिध्यति। हर्षः, कामः, मदः, धर्मः, क्रोधः, शमः, दमः—एते सर्वे धनात् जायन्ते, नृपते। धर्मनिष्ठानां धननाशे तद् त्वयि न दृश्यते, यथा मेघदिने नक्षत्राणि न दृश्यन्ते। यदा त्वं, वीर, गुरुवचनात् वनं गतः, तदा तव प्राणैः प्रियं पत्नीं राक्षसः हृतवान्। तस्मात्, वीर, अद्य अहं कर्मणा इन्द्रजितः कृतं दुःखं निवारयिष्यामि; उत्थेहि, राघव। उत्तिष्ठ, पुरुषर्षभ, दीर्घबाहो, दृढव्रत! किं आत्मानं न वेत्सि, महात्मन्? त्वदर्थं, निरदोष, जनकात्मजाया मृतां दृष्ट्वा अहं क्रुद्धः; शरवृष्ट्या लङ्कां रथगजाश्वसमायुक्तां राक्षसेश्वरं च नाशयिष्यामि।" एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना काव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमः सर्गः आरभ्यते। तत्र लक्ष्मणः भ्रातृनिष्ठया रामं सान्त्वयन् स्थितः, तदा विभीषणः स्वबलान्यन्योन्यं स्थाप्य तत्र आगतः। स चत्वारः पराक्रान्तान् शस्त्रपाणीन् वीरान् अञ्जनघनसंकाशान् हस्तिप्रवरनेत्राणिव समनुयायि। स महात्मानं शोकाकुलं राघवं समीपमुपेत्य, बाष्पपूर्णलोचनान् वानरांश्च ददर्श। स इक्ष्वाकुवंशविभूषणं राघवं मोहाविष्टं लक्ष्मणस्य अङ्के विश्रान्तं ददर्श। रामं लज्जया शोकाभिभूतं दृष्ट्वा, विभीषणः अन्तःशोकपीडितः 'किमेतत्?' इति उवाच। विभीषणस्य मुखं दृष्ट्वा, सुग्रीवश्च वानराश्च, लक्ष्मणः बाष्पगद्गदया वाचा कष्टेन इदं वचनमब्रवीत्। यदा राघवः हनूमतः मुखात् सीता इन्द्रजिता हता इति श्रुत्वा, स मृदु स्वभावः तदा मूर्च्छितः अभवत्। सौमित्रिणा भाषमाणे, विभीषणः तम् अवार्य, मूर्च्छितं रामं प्रति गुरुतरं वाक्यमुवाच। "हनुमता यदुक्तं, दुःखार्तेन पुरुषेण, तदनुचितं मन्ये—इव सागरस्य शोषणम्। अहं तु रावणस्य दुष्टचेतसः सीतां प्रति मन्तव्यम् जानामि, स तां न हन्याद्। अहं तस्य हितकामः पुनःपुनः वैदेह्याः मोचनाय उपालभे, स मम वचनं न शृणोति। न साम्ना, न दानैः, न भेदेन, न युद्धेन, अन्येन केनापि सा द्रष्टुं शक्या। स राक्षसस्तु वानरान् मोहयित्वा गतवान्; तं महाबाहुं जानकात्मजां मायया कृतां विद्धि। अद्य निकुम्भिलायां यज्ञशालां प्राप्त्वा, स यज्ञं करिष्यति; हविः दत्वा स देवैः सह वासवेन च आगतः। रावणस्य यः अयं पुत्रः, स संग्रामे दुर्जयः भवति; नूनं तेन मोहकर्मणा एषा माया कृतापि। वानरवीर्यनिरोधाय तत्र, यावत् स यज्ञं सम्पूर्णयेत्, वयं सैन्येन सह गच्छामः।" एवं स कथा रामलक्ष्मणविभीषणादीनां धर्मार्थकामविचारैः, दुःखसान्त्वनैः, मायाविचारैश्च सम्यक् प्रवहति।