ततः शोकसंतप्तः लक्ष्मणः रामं बाहुभ्यां परिष्वज्य, तस्य व्याधितस्य समीपे युक्तयुक्तार्थं वचनं सान्त्वपूर्वकं उवाच। "आर्य, धर्मनिष्ठ त्वं इन्द्रियजयश्च, तथापि धर्मः दुःखात् रक्षितुं न समर्थः। स्थावरजङ्गमानां सत्त्वानां यथा सत्त्वं दृश्यते, तथा धर्मस्यापि; तथापि एतस्मात् कारणात् धर्मोऽस्ति न इति मन्ये। यथा स्थावरं दृश्यते, तथा जङ्गमम् अपि; किन्तु त्वद्विधस्य दुःखप्राप्तिः असंभव्या स्यात्, अतः एषा तर्कः न गच्छति। यदि रावणः पापात्मा अधर्मसंयुक्तः स्यात्, नरकं गच्छेत्; त्वं च धर्मसंयुक्तः सन्, दुःखं न प्राप्नुयाः। यतः सः दुःखरहितः, त्वं च दुःखं प्राप्तवान्; धर्माधर्मौ विपरीतभावं प्राप्तौ। धर्मात् धर्मः, अधर्मात् अधर्मः सिध्यति; जनाः यदि अधर्मेण वर्तन्ते, अधर्म एव तेषु प्रवर्तते। ये अधर्मे रमन्ते, तान् धर्मः न प्रमोचयेत्; ये धर्मे वर्तन्ते, तेषां धर्मफलम् एव जायते। येषु कर्मसु अधर्मः प्रवर्तते, धर्मात्मानः च पीड्यन्ते, तानि कर्माणि तु व्यर्थानि भवन्ति। यदि अधर्मात्मा शत्रुः अधर्मेण हन्येत, राघव, तर्हि अधर्मनाशेन केन सह अधर्मः नश्येत्? यदि च नियतेन विधिना हन्येत, अन्यश्च तेन हन्येत, तदा स विधिः तेन कर्मणा संबध्यते, पापेन तु न लिप्यते। हे रिपुसूदन, धर्मेण परमं पदं कथं प्राप्यते, यदि तस्य फलम् अदृष्टं, अदर्शितं, नास्ति वा? यदि सत्यम् एव श्रेष्ठं धर्मिष्ठेषु, त्वयि च अनृतं नास्ति, तर्हि एषा आपदा त्वां न प्राप्नुयात्। अथवा यदि बलहीनानां धर्मः अनुगन्तव्यः स्यात्, तर्हि धर्मत्यागिनः दुर्बलाः सेवनीयाः न भवन्ति—एषा मम मतिः। यदि धर्मः शक्तेः धर्मः स्यात्, शौर्ये स्फुरति, तर्हि धर्मं त्यक्त्वा बलात् कार्यं कुरु, यथा धर्मेण। यदि सत्यमेव धर्मः श्रेष्ठः, रिपुसूदन, तर्हि त्वं अनृतं नाचरन् अपि, किमर्थं त्वं न बध्नासि? यदि धर्मोऽधर्मो वा सत्यमेव स्यात्, रिपुसूदन, तर्हि वज्रधारी इन्द्रः मुनिं न हन्याद्। धर्मः यदि अधर्मसंयुक्तः स्यात्, राघव, तर्हि विनाशाय भवति; काकुत्स्थ, मनुष्यः यथेष्टं करोति। मम चायं मतः, यदि एष धर्मः, राघव, तर्हि त्वं राज्यं परित्यज्य, धर्ममूलं छिन्नवान्। समृद्धधनात् सर्वे कर्माणि प्रवर्तन्ते, यथा पर्वताद् नद्यः प्रवहन्ति। अल्पबुद्धेः, धनहीनस्य सर्वे कर्मपन्थाः शुष्यन्ति, यथा ग्रीष्मे नद्यः। धनत्यागात् सुखलाभकामः पापं करोति, ततो दोषः जायते। यस्य धनं तस्य मित्राणि, तस्य बान्धवाः, स एव लोके पुरुषः, स एव पण्डितः। धनवान् शक्तिमान्, धनवान् बुद्धिमान्, धनवान् महाभाग्यवान्, धनवान् गुणवान्। धनत्यागात् ये दोषाः, तान् अहं वर्णितवान्; एवं त्वं, स्थिरबुद्धे, राज्यत्यागाय निश्चितवान्। यस्य धनं धर्मकामार्थेषु युक्तं, तस्य सर्वं साध्यते; किन्तु धनहीनः किञ्चिद् अपि न प्राप्नोति। हर्षः, कामः, गर्वः, धर्मः, क्रोधः, शमः, दमः—एतानि सर्वाणि धनात् एव उत्पद्यन्ते, नराधिप। ये धर्ममार्गे स्थिताः, तेषां धनविनाशे धर्मः न दृश्यते, यथा मेघच्छन्ने दिवि ताराः। त्वं गुरुशासनात् वनं गतः, वीर, तदा तव प्राणादपि प्रिया भार्या राक्षसेन हृता। अतः, वीर, अद्याहं स्वकर्मणा इन्द्रजिद्भूतं महादुःखं अपानेष्यामि; उत्तिष्ठ राघव। उत्तिष्ठ, पुरुषव्याघ्र, दीर्घबाहो, दृढव्रत! किमर्थं आत्मानं न वेत्सि, महात्मन्? अयोध्य, तव हेतोः जानकीवधं दृष्ट्वा अहं रोषेण तिक्तः; लङ्कां रथगजाश्वसमन्वितां राक्षसेश्वरं च शरवर्षेण निहनिष्यामि। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशीतितमं सर्गं शृणु। एवं भ्रातृभक्त लक्ष्मणेन सान्त्व्यमानं रामं ददर्श विभीषणः, सेनायाः गणान् यथास्थानं स्थापयित्वा। सः चारित्र्यवान्, चतुर्भिः वीरैः विविधायुधधारिभिः, गजयूथपतिसदृशैः, मषीधूमसमानवर्णैः सहितः आगतः। सः महात्मानं राघवं शोकाभिभूतं समीपं गत्वा, बाष्पपूर्णलोचनान् वानरांश्च अपश्यत्। महात्मानं राघवं, इक्ष्वाकुवंशप्रभवम्, मोहाभिभूतं, लक्ष्मणस्य उरसि स्थितं अपि अपश्यत्। रामं लज्जितं, शोकातुरं दृष्ट्वा, विभीषणः, अन्तःशोकसंतप्तहृदयः, "किमिदम्?" इति उवाच। विभीषणस्य वदनं दृष्ट्वा, सुग्रीवः वानराश्च, लक्ष्मणः बाष्पगद्गदया वाचा, कष्टेन इदं वचनं उवाच। राघवः, हनूमता सीता इन्द्रजिदा हता इति श्रुत्वा, सुमृदु, ततः मूर्छितः पतितः।