महर्षिः वाल्मीकि: साक्षात् श्रीरामस्य चरितं, स्वराज्यलाभिनः, अद्भुतैः शब्दार्थैः समग्रं काव्यरूपेण समारचयत्। स एव मुनिः चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकान्, पञ्चशतानि सर्गाणि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं चापि उच्चारयामास। तं महाकाव्यं, यद् भविष्यदपि समाविष्टम्, समाप्त्य बुद्धिमान् मुनिः मनसि चिन्तयामास—"कः खलु एतत् काव्यं पठिष्यति?" इति। स तदा राजपुत्रयोः कुशस्य लवस्य च दर्शनं चकार। तौ धर्मिष्ठौ, कीर्तिमन्तौ, सुस्वरसम्पन्नौ भ्रातरौ, आश्रमवासिनौ। तौ च वेदेषु निपुणौ, बुद्धिमन्तौ, कृतात्मानौ दृष्ट्वा, वाल्मीकि: वेदवृद्ध्यर्थं ताभ्यां तत् काव्यं उपदिदेश। तेन व्रतानुग्रहीतेन मुनिना सम्पूर्णं रामायणकाव्यं, सीतायाः महाकथां, पुलस्त्यपुत्रवधं च सुसम्पादितम्। एषः काव्यः गायनपाठ्ययोः मधुरः, त्रिभिः पादैः सम्पन्नः, सप्तविधैः छन्दोभिः युक्तः, तन्त्रीतालसमन्वितः। स च काव्यः श्रङ्गार, कारुण्य, हास्य, रौद्र, भयानक, वीर्यादिभावसम्पूर्णः। तौ च भ्रातरौ, सङ्गीतशास्त्रविशारदौ, स्वरतालनिपुणौ, सुस्वरसम्पन्नौ, गान्धर्वाभौ इव बभूवतुः। रूपसम्पन्नौ, शुभलक्षणयुक्तौ, मधुरभाषिणौ, रामस्यैव देहात् उत्पन्नप्रतिमाविव स्थितौ। तौ राजसुतौ, सर्वं पुण्यं धर्म्यं च चरितं सम्यक् अधीयानौ, निर्दोषपाठकौ काव्यं सम्पूर्णं गायन्तौ। ऋषिसभासु, द्विजातीनां, साधूनां च सङ्गमेषु, तौ तत्वज्ञौ, उपदिष्टमार्गेण, एकचित्तेन गायनम् अकरोताम्। तौ महात्मानौ, महाभाग्ययुक्तौ, समस्तमङ्गललक्षणैः भूषितौ, कदाचित् विशुद्धचित्तसाधुसमवायमध्ये स्थित्वा, तत्रैव काव्यं गायन्तौ। तद्गीतं श्रुत्वा, सर्वे ऋषयः अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। "साधु! साधु!" इति विस्मयाविष्टाः, धर्मनिष्ठाः ते सर्वे मुनयः प्रमोदिताः। तौ कुशीलवगायकौ प्रशंस्यौ इति प्रशंसन्तः, "कथायाः मधुरता, विशेषेण श्लोकानां मधुरता!" इति ऊचुः। यद्यपि एषा घटना प्राचीनासीत्, तथापि प्रत्यक्षवत् प्रस्तूता, तौ चरितमात्मनः प्रविष्ट्य सम्यक् गानम् अकरोताम्। सहैव, तौ मधुरं, भावसम्पन्नं, निपुणस्वरतालयुक्तं च गायन्तौ, महर्षिभिः तपोधनैः प्रशंसितौ। तौ अधिकभावसमन्वितं, अद्भुतमधुरं च गायन्तौ, कश्चित् प्रमुदितः मुनिः समीपस्थः कुम्भं दत्तवान्। अन्यः प्रसन्नः कीर्तिमान् वल्कलानि दत्तवान्, अन्यः कृष्णाजिनं, अन्यः यज्ञोपवीतं च दत्तवान्। कश्चिद् कुप्यं, अन्यः मुनिः मुञ्जाजिनं, अन्यः दण्डं, अन्यः कौपीनं दत्तवान्। अन्यः प्रमुदितः परशुं दत्तवान्, अन्यः काषायवस्त्रं, अन्यः वल्कलवाससम्। कश्चित् प्रमुदितः जटाभारं च दारुशृङ्खलां च दत्तवान्, कश्चित् पात्राणि, अन्यः समिधां च दत्तवान्। अन्यः उदुम्बरदण्डं दत्तवान्, केचन तदा आशीर्वादान् दत्तवन्तः, अन्ये महर्षयः आयुष्यमन्त्रान् उच्चारयामासुः। एवं सर्वे सत्यव्रताः मुनयः ताभ्यां दानानि दत्वा, "अद्भुतं चरितं मुनिना कीर्तितम्," इति ऊचुः। एषः कवीनां परमं प्रतिष्ठानं, सम्यक् क्रमशः सम्पूर्णम्, गीतिशास्त्रनिपुणाभ्यां गायकाभ्यां गीतम्। आयुष्यवर्धकं, बलजनकं, सर्वश्रुतिजनप्रियं, यत्र यत्र तौ गायन्तौ, तत्र तत्र प्रशंसां लभेते। राजमार्गेषु, पथेषु च, भरताग्रजः श्रीरामः तौ कुशीलवौ दृष्ट्वा, स्वगृहं नीतवान्। शत्रुसूदनः रामः तौ पूजार्हौ सत्कारं कृत्वा, दिव्ये हेमसिंहासने उपविष्टः, तौ नमस्कृतवान्। मन्त्रिभिः भ्रातृभिः च परिवृतः, तौ भ्रातरौ रूपसम्पन्नौ, विनीतौ च दृष्टवान्। रामः लक्ष्मणं, शत्रुघ्नं, भरतं च उक्तवान्—"एते देवसमप्रभौ द्वौ, एषां चरितं शृणुत।" इति। स गायकौ कथायाः अर्थव्यञ्जनसम्पन्नायाः गायनाय प्रोत्साहितवान्। तौ च हृदयात्, मधुरं, भावसम्पन्नं च गायनम् अकरोताम्। तान्त्र्याः तालस्य च सम्यग्व्यवस्थया, स्पष्टार्थं गीतं, सर्वाङ्ग-चित्त-हृदय-हर्षजनकं, श्रोतृकर्णप्रियं च, सभायाम् उज्ज्वलत्। एते द्वौ तपस्विनौ, राजलक्षणसम्पन्नौ, गीतिशास्त्रविशारदौ, तपसा च महानौ, मया अपि अद्भुतौ स्मृतौ। अद्य तयोः महाकृत्यकथां शृणुत। ततः रामस्य आज्ञया, तौ सम्यक् विधिना गायनं प्रारब्धवन्तौ। रामः च सभायाम् उपविष्टः शनैः श्रोतुम् अभिलाषे निमग्नः। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां बालकाण्डे पञ्चमः सर्गः श्रोतव्यः। एषा समग्रभूमिः प्राचीनकाले सर्वेभ्यः युद्धविजयिभ्यः राजभ्यः, प्रजापतेः आरभ्य, स्वत्वं प्राप्तवती। तेषु सगरो नाम राजा, येन सागरः अपि खनितः, षष्टिसहस्रपुत्रैः परिवृतः अभूत्। तेषां महात्मनाम् इक्ष्वाकुवंश्यानां राज्ञां प्रवरेषु, एषा महती कथा जाताऽस्ति—रामायणाख्या। अधुना अस्याः समग्रस्य चरितस्य आरम्भात् धर्मकामार्थसंयुक्तं वर्णयिष्यामः, अनसूयया श्रोतव्यम्।