तदा इन्द्रजित् रथस्थः स्वसारथिना सह स्थितः, तं शिलाखण्डः न प्राप्य भूमौ पतितः, भूमिं विदार्य प्रयासं व्यर्थं कृत्वा तस्थौ। शिलापातेन राक्षससेना कम्पिताभूत्, तस्य पतनसमये बहवः राक्षसाः अत्यन्तं अभिहताः। ततः वनवासिनः वानरशतशः गर्जन्तः, वृक्षशिलाशिखरैः प्रगृह्य इन्द्रजितं प्रति अभ्यधावन्। युद्धे बलवन्तः भीषणाः वानराः वृक्षान् पर्वतान् शस्त्रवर्षं च इन्द्रजितं प्रति प्रक्षिप्तवन्तः। ते शत्रून् जघ्नुः, विविधैः शब्दैः निनादम् अकुर्वन्; तैः भीषणा वानरैः तामः निशाचराः अभिहताः। वानरबलात् वृक्षैः च अभिहता राक्षसाः रणभूमौ पिड्यमानाः, तदा इन्द्रजित् स्वसेनां वानरैः सम्पीडितां दृष्ट्वा— सः क्रोधेन आयुधानि आदाय, शत्रून् प्रति अभिमुखः, स्वसेनया परिवृतः, शरवर्षं मुमोच। दृढवीर्यः सः बहून् व्याघ्रवान् वानरान् शूलैः, गदाभिः, खड्गैः, प्रासैः, तीक्ष्णैः शलाकाभिः च अभिहतवान्। तु बलवन्तः वानराः अपि युद्धे तस्य अनुचरान् दृढशाखाभिः, वृक्षकाण्डैः, पर्वतैः, शिलाभिः च जघ्नुः। हनुमान् भीषणान् महाबलान् राक्षसान् विनाशं कृतवान्; प्रतिपक्षसेनां निगृह्य, वनवासिनः वानरान् सम्बोध्य उवाच— हनुमान् उवाच— "निवर्तध्वम्! एष बलम् न विजेयम् अस्माभिः, यदि रामस्य कामार्थे प्राणान् अपि त्यजेम। यस्यार्थे वयं युध्यामः, जनकात्मजा सीता हता। रामाय सुग्रीवाय च एतत् निवेदयेम। यद् यद् तौ निर्णीयते, तत् तत् वयं करिष्यामः।" इति उक्त्वा वानरश्रेष्ठः सर्वान् वानरान् निगृह्य, शनैः निर्भयः स्वसेनया सह निवृत्तः। तदा हनुमन्तं राघवस्थानं प्रति गच्छन्तं दृष्ट्वा— यज्ञकर्म इच्छन्, सः दुष्टात्मा निकुम्भिलायाः यज्ञस्थानं जगाम। इन्द्रजित् निकुम्भिलां प्राप्य, अग्नौ हविं समर्पयन् यज्ञं आरभत। तत्र राक्षसेन प्रज्वालितः यज्ञाग्निः हविषा रक्तं भक्षयन् दीप्तः। रक्तस्य हविसः तृप्तः ज्वलितः अग्निः सन्ध्याकाले सूर्यवत् भीषणः दीप्तः अभवत्। तदा इन्द्रजित् यज्ञकुशलः राक्षससेनार्थं विधिवत् हविं समर्पयत्; तं दृष्ट्वा राक्षसाः, मन्त्रयज्ञकुशलाः, महासंघेन स्थिताः। शृणु अधुनाः वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे त्र्यस्मिन्सर्गे। राक्षसैः अनुचरैः च महद् युद्धनिनादं श्रुत्वा, राघवः जाम्बवतं सम्बोध्य उवाच— "सौम्य, नूनं हनुमता अत्यद्भुतं कर्म कृतम्; घोरः महान् शस्त्रध्वनिः श्रूयते।" ततः "गच्छ," इति स्वसेनया परिवृतः युद्धं यत्र रीक्षराजः वानरश्रेष्ठैः सह युध्यते, तत्र शीघ्रं सन्नद्धः सन्निपत्य। रीक्षराजः "एवम्" इति प्रत्युवाच, स्वसेनया सह पश्चिमद्वारं यत्र हनुमान् वानरः आसीत्, तत्र आगच्छत्। तदा रीक्षराजः हनुमन्तं युद्धे प्रवृत्तवानरैः परिवृतं, श्वासन्तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा। मार्गे हनुमन्तं तथा रीक्षसेनां नीलमेघसमानां भीषणां दृष्ट्वा, हनुमान् तान् स्थगयित्वा निवर्तितवान्। सः महायशाः शीघ्रं तया सेनया सह आगत्य, शोकाकुलः रामं प्रति इदं वचनं उवाच— "युद्धे युध्यमानाः स्म, पश्यन्तः च, इन्द्रजित् रावणात्मजः सीतां रुदन्तीं हत्वा।" तां दृष्ट्वा मम मनः विक्षिप्तम्, विषण्णः अभवम्, शत्रुसूदन; अतः एतद् वृतं तुभ्यं निवेदयितुं आगतः।" रामः तानि वचनानि श्रुत्वा, शोकाभिभूतः, छिन्नमूलवृक्षवत् भूमौ पतितः। तं देवसदृशं रामं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठाः सर्वतः समागत्य, कमलोत्पलसुगन्धितेन वारिणा तं पावकं दग्धं शमयन्त इव सिञ्चितवन्तः। तदा लक्ष्मणः शोकाकुलः तं आलिङ्ग्य, तस्य दुःखितस्य रामस्य अर्थयुक्तं वचनं उवाच— "आर्य, धर्मनिष्ठः इन्द्रियजयः च त्वं, धर्मः दुःखात् रक्षितुम् अशक्तः। स्थावरजङ्गमस्य यथा सत्त्वं प्रकटितं, तथैव धर्मः; तथापि, एतस्मात् धर्मः नास्ति इति मे मन्ये। स्थावरं यथा प्रकटितं, जङ्गमं च तथा; किन्तु तद् सिद्धान्तः न प्रवर्तते, यतः त्वदृशः दुःखं न प्राप्नुयात्। यदि रावणः पापात्मा अधर्मे स्थितः, नरकं गच्छेत्; त्वं धर्मसंयुक्तः दुःखं न प्राप्नुयाः। तस्य दुःखाभावः तव दुःखप्राप्तिः च, धर्माधर्मौ परस्परविपरीतौ जातौ। धर्मः धर्मेण प्राप्यते, अधर्मः अधर्मेण; यदि जनाः अधर्मेण वर्तन्ते, तदा अधर्मः तेषु प्रवर्तते। अधर्मे रताः धर्मेण न वियुज्येरन्; धर्मे वर्तमाने धर्मफलम् एव जायेत। यत्र अधर्मः प्रवर्तते, धर्मशीलाः पीड्यन्ते, तानि कर्माणि तु व्यर्थानि।