ततः वायुपुत्रः हनूमान् तान् सर्वान् वानरान्, ये पृथग् पृथक् पलायमानाः शोकसन्तप्तमुखाः भयविषण्णचित्ताश्च, संबोधितवान्। सः तान् उवाच—"किं यूयं शोकविषण्णमुखाः पलायध्वे? कुतः साहसम्? कुतः युद्धोत्साहः? वीरानां धर्मात्मनां च प्रतिगमनं न उचितम्; अतः मम पृष्ठतः युद्धभूमिं प्रति आगच्छत।" एवं वायुपुत्रेण प्राज्ञेन संबोधिताः ते वानराः क्रोधात् महता संरब्धाः अभवन्, हृष्टचित्ताः पर्वतशृङ्गाणि शाखाश्च समादाय तत्र तत्र निनदन्तः राक्षसान् प्रति अभ्यधावन्, हनूमन्तं सर्वतः परिवृत्य महायुद्धे प्रविष्टाः। तेन सर्वतः प्रमुखैः वानरैः परिवृतः हनूमान् शत्रुसैन्यं दग्धुमिव ज्वलितः अग्निवत् दीप्तिमान् बभौ। स महावानरः स्वसैन्येन परिवृतः कालान्तकसदृशः राक्षसानां संहारं चकार। तत्र हनूमान् महाशोकक्रोधाभ्यां गृहीतः एकं महापाषाणं रावणस्य रथे प्राक्षिपत्। तद् गिरिशिलाखण्डं पतन्तं दृष्ट्वा रथसारथिः शीघ्रगमिनः सुसंस्कृताश्वयुक्तं रथं दूरं निनाय। तत् शिलाखण्डं रथस्थं सारथिना सह स्थितं इन्द्रजितं न स्पृशन् भूमौ पतित्वा भूमिं विदार्य व्यर्थप्रयत्नं बभूव। तस्य शिलापातेन राक्षससेना कम्पिताभवत्; भूमौ पतन्त्या तया शिलया बहवः राक्षसाः घातिताः। ततः शतशः वानराः वनचराः सिंहनादं कृत्वा वृक्षान् पर्वतान् च समुत्क्षिप्य राक्षसान् प्रति अभ्यधावन्। युद्धे बलवन्तः भीमविक्रमाः वानराः वृक्षान् पर्वतान् शिलास्त्रवृष्टिं च इन्द्रजितं प्रति प्राक्षिपन्। ते शत्रून् निघ्नन्तः नानाशब्दं निनदन्तः तेषां भीषणानां निशाचराणां घोरवानरैः प्रहृताः। वानरबलस्य बलात् वृक्षैः च ताडिताः राक्षसाः रणभूमौ पपातुः; इन्द्रजित् तु स्वसैन्यं वानरैः पीड्यमानं दृष्ट्वा— क्रोधात् शस्त्राणि आदत्त, शत्रून् प्रति अभिमुखः स्वसैन्येन परिवृतः बाणवृष्टिं मुमोच। दृढवीर्यः सः शूलगदाखड्गशक्तिशितैः शस्त्रैः बहून् वानरश्रेष्ठान् निपातयामास। वानराः अपि तस्य अनुचरान् युद्धे शाखाभिः दारुभिः पर्वतशिलाभिः च निपातयामासुः। हनूमान् तु भीमबलान् घोरराक्षसान् निघ्नन् प्रतिरोध्य शत्रुसैन्यं वनचरीन् इदं उवाच— "निवर्तध्वं! एषा सेना अस्माभिः न विजेतुं शक्या, यदि रामस्य प्रियार्थं प्राणान् अपि त्यजेम। यस्य कृते वयं युद्धं कुर्मः सा जनकात्मजा सीता हता। एतत् रामाय सुग्रीवाय च निवेदयामः। यद् यद् ते निर्णेष्यन्ति, तत् वयं करिष्यामः।" एवं उक्त्वा वानरश्रेष्ठः सर्वान् वानरान् प्रत्यवर्तयत्। शनैः शनैः निर्भयः स्वसैन्येन सह निवृत्तः; ततः हनूमन्तं राघवस्य समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा— इन्द्रजित् पापकर्मा निकुम्भिलां यज्ञार्थं जगाम। निकुम्भिलां प्राप्त्वा सः यज्ञकर्म आरभत। तत्र तस्य राक्षसस्य यज्ञवाटे अग्निः प्रदीप्तः, सः रुधिरार्द्रं हविर्दत्त्वा अग्निं ज्वालयामास। अग्निः तेन रुधिरार्द्रेण हविषा तर्पितः, ज्वलनसम्पूर्णः सन्ध्यायामिव सूर्यः भीमः प्रदीप्तः अभवत्। तत्र इन्द्रजित् यथाविधि राक्षससेनायै हविर्दत्तवान्; तं दृष्ट्वा राक्षसाः मन्त्रयज्ञकुशलाः महासमूहे स्थिताः। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः शृणु। राक्षसैः तेषां च अनुचरैः युद्धमहानिनादं श्रुत्वा राघवः जाम्बवतम् उवाच—"सौम्य, नूनं हनूमान् दुष्करं कर्म कृतवान्; घोरशस्त्रनिनादः श्रूयते।" "गच्छ, स्वसैन्येन सह सहाय्यं कुरु; शीघ्रं तत्र युद्धे मिलित्वा यत्र जाम्बवान् वानरश्रेष्ठैः सह युध्यते।" वानराणां नृपो जाम्बवान् "एवं" इति प्रत्युवाच, स्वसैन्येन सह पश्चिमद्वारं यत्र हनूमान् वानरः स्थितः तत्र जगाम। तत्र वानरराजः जाम्बवान् युद्धक्लान्तान् वानरैः परिवृतं हनूमन्तं मार्गे पश्यन्, घननीलवर्णं भीमं भल्लबलं दृष्ट्वा हनूमान् तान् प्रतिरुध्य तिष्ठन् अवर्तत। स महायशाः शीघ्रं तेन सैन्येन सह उपसृत्य दुःखितः रामं इदं वचनं उवाच— "यदा वयं युद्धे युध्यन्तः पश्यामः, तदा रावणात्मजः इन्द्रजित् रुदतीं सीतां हत्वा। तद् दृष्ट्वा मम मनः संकुलम् अभवत्, अहं च विषण्णः; अतः एतद् त्वां ज्ञापयितुम् आगतः।" एवं उक्तं श्रुत्वा रामः शोकाभिभूतः भूमौ पतितः छिन्नमूलवृक्ष इव। भूमौ पतितं देवसदृशं रामं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठाः सर्वतः शीघ्रं समागत्य तं पद्मोत्पलसुगन्धेन जललेपनं चक्रुः, इव त्वरया उत्पन्नं ज्वलितमग्निं शमयन्तः।