तस्मिन् अग्रे गच्छति तु सर्वे वानराः वनवासिनः कोपसंरक्ताः संग्रामकाङ्क्षिणः शिलाः गृहीत्वा उत्थिताः। तेषां पुरतः हनुमान् वानरयूथमध्यमः महतीं भीमां गिरिशृङ्गं गृहीत्वा अग्रे प्रस्थितः। स तत्र राक्षसेन्द्रपुत्रस्य रथे दुःखशोकार्तां सीतां ददर्श—एकवेणीधारिणीं, दुःखितां, उपवासक्लिष्टमुखीं। सा च मलिनैकवासिनी, अलङ्कृतिविहीना, राघवप्रियाः, सर्वाङ्गधूलिमलिनाङ्गी, सा धर्मपत्नी तेन दृष्टा। क्षणं तां मैथिलीं निरीक्ष्य चिन्तयन् हनुमान्, दीर्घकालं न दृष्टां जनकात्मजान् इति अवगच्छत्। स दुःखेन पीडितः, निरानन्दः, तपस्वी, रथस्थां तां दुःखितां, राक्षसाधिपुत्रवशवर्तिनीं दृष्ट्वा, ताम् उवाच। तस्मिन् किमर्थं एतत्कृत्यम् इति चिन्तयन्, महाकपिः तैः प्रवरवानरैः सह रावणात्मजम् अभिद्रुतः। तदा वानरबलम् आगतम् दृष्ट्वा रावणपुत्रः कोपसंरक्तः तीक्ष्णं खड्गं निष्कृष्य सीतायाः केशेषु चकार। तं राक्षसः सर्वेषां समक्षं तां स्त्रीं ताडयामास, सा च "राम! राम!" इति क्रोशन्ती—मायया निर्मितरूपा सा रथे स्थापिता आसीत्। तस्याः केशेषु गृहीतायाम् हनुमान् दुःखेन संतप्तः, वातात्मजः दुःखाश्रूणि मुमोच। रामस्य प्रियतमा सा सर्वाङ्गसुन्दरी दृष्ट्वा, हनुमान् कोपसम्भृतः राक्षसाधिपुत्रं कठोरं वचनम् उवाच। "पापिन्, आत्मनः विनाशाय एवं केशेषु गृहीत्वा कार्यं करोषि; ब्रह्मर्षिवंशसम्भूतोऽपि राक्षसत्वं प्राप्तः। धिक् त्वां दुष्टकर्मणं, नीचचित्तं, क्रूरं, अधमं, पापकर्माणं—एवं कर्म अधमानां योग्यं, त्वं निरनुकम्पः। मैथिली स्वगृहात्, राज्यात्, रामहस्ताच्च निष्कासिता; किमस्या दोषः येन त्वं तां निःस्नेहं हन्तुम् इच्छसि? यदि त्वं सीतां हनिष्यसि, न चिरं जीविष्यसि; एतादृशेन घात्यकर्मणा मम गृहीतः। ये लोकाः स्त्रीहन्तॄणां जनघातकानां च निन्दिताः, तान् त्वं प्राप्स्यसि, इह जीवितं त्यक्त्वा।" एतदुक्त्वा हनुमान् शस्त्रपाणिभिः वानरैः परिवृतः महाक्रोधेन राक्षसराजपुत्रं प्रति अभ्यद्रवत्। तदा कोपसंरक्तः कश्चित् राक्षसः तस्य महद्वनौकसां सैन्यम् आत्मसैन्येन प्रतिरोधयामास। ततः इन्द्रजित् सहस्रशरैः वानरबलं कम्पितवान्, हनूमन्तं प्रवरं वानरं इदं वचनम् उवाच—"सुग्रीवः रामः च त्वं च अस्याः कृते आगताः; अद्यैव पश्यसि, अहं वैदेहीं तव साक्षात् हनिष्यामि। तां हत्वा रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर, सुग्रीवं च पापं विभीषणं च हनिष्यामि। 'स्त्री न हन्तव्या' इति वदसि वानर; यत् शत्रूणां दुःखकरं तत् कर्तव्यम् एव।" एवं उक्त्वा इन्द्रजित् मायया निर्मितां रुदन्तीं सीतां तीक्ष्णधारेण खड्गेन निजघान। तस्याः यज्ञोपवीतमार्गेण सा तपस्विनी छिन्ना; सा विशालश्रोणी, मनोहराङ्गी, भूमौ पतिता। तां हत्वा इन्द्रजित् हनूमन्तं प्रति उवाच—"पश्य रामस्य प्रियतमां मम शस्त्रहतां; वैदेही हता—तव यत्नः व्यर्थः।" एवम् उक्त्वा इन्द्रजित् स्वयम् महतीं खड्गेन तां पुनः छित्त्वा, प्रमुदितः स्वं रथं आरोह्य महाशब्दं ननाद। स राक्षसः तेन निनादेन समीपस्थितान् वानरान् श्रावयामास, तस्य विवृतवदनं दुर्गे प्रविशन्तं दृष्ट्वा। एवं सीतां हत्वा स पापकर्मा रावणात्मजः परममुदितः अभवत्; तं प्रमुदितं दृष्ट्वा वानराः विषादपूर्णाः दिशः सर्वाः प्राद्रवन्। एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः समाप्तः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे द्वितीयः एकाशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। तस्याः भयानकस्य निनादस्य, इन्द्रवज्रनिनादोपमस्य, श्रवणे, वानराः सर्वतोदिशं निरीक्ष्य, महाभयेन पलायिताः। तदा हनुमान् वातात्मजः पलायमानान् वानरान् विविक्तदिशः, शोकविह्वलान्, भीतान्, श्लथमुखान्, इदं वचनम् उवाच—"किं कारणं पलायनस्य, वानराः, श्लथमुखाः? कुतः साहसं त्यक्त्वा युद्धोत्साहो नष्टः? मम पृष्ठतः आगच्छत, अहं युध्ये अग्रे गच्छामि; वीराणां धर्मात्मनां च प्रतिगमनं न उचितम्।" इति वातसुतस्य वचनेन ते वानराः महाक्रोधेन युक्ताः, हृष्टचित्ताः, पर्वतशृङ्गाणि दारूणि च गृहीत्वा। गर्जन्तः प्रवरवानराः राक्षसान् प्रति धावन्ति, हनूमन्तं परिवृत्य महान् संग्रामः प्रवृत्तः। एवं सर्वतः प्रवरवानरैः परिवृतः हनुमान् शत्रुसैन्यं दग्धुम् अग्निवत् दीप्तः। स महाकपिः वानरसैन्येन परिवृतः कालान्तकवद् राक्षसान् विनाशयामास। तदा हनुमान् महाशोकमहाक्रोधाभिपन्नः, महतीं शिलां रावणस्य रथं प्रति प्रक्षिप्तवान्। तस्य पतनं दृष्ट्वा रथसारथिः शीघ्रं तं रथं सुप्रशिक्षितैः अश्वैः दूरं नयामास।