राजा अम्बरीषः, यज्ञपशोः प्राप्त्यर्थं, विविधेषु देशेषु, नगरेषु, वनेषु, आश्रमेषु च विचरन्, सर्वत्र पशुं विचिन्वन् गतवान्। तत्र सः पुत्रेण भार्यया सह भृगुपर्वते ऋचीकं मुनिं समासीनं दृष्टवान्। अनन्ततेजाः स राजा, तं तपसा दीप्तिमन्तं महर्षिं प्रणम्य, तस्य प्रीतिं सम्पाद्य, विनयपूर्वकं वाक्यम् अब्रवीत्। सर्वत्र कुशलप्रश्नं कृत्वा, सः उवाच—"यदि त्वं इच्छसि, शतसहस्रगोदानेन पुत्रं विक्रीय, त्वया मम यज्ञपशुः प्रदीयताम्।" "भगवन् भर्गव, यज्ञपशोः निमित्तम् अहम् आत्मनः कर्तव्यं कृतवान्। सर्वत्र विचरन्, योग्यः पशुः न लभ्यते। अतः त्वया एकः पुत्रः मूल्येन दातव्यः," इति राजा उक्तवान्। तदा बलवान् ऋचीकः प्रत्युवाच—"न कदापि ज्येष्ठं पुत्रं विक्रयीष्ये।" ऋचीकस्य वचनं श्रुत्वा, तेषां महात्मनाम् जननी अम्बरीषं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"भगवतः भर्गवस्य वचनं श्रुत्वा, ज्येष्ठः न विक्रयणीयः इति ज्ञातव्यं।" "नरेन्द्र, मम कनिष्ठः शुनकः अपि मम प्रियः, तस्मात् न कनिष्ठं दास्यामि।" सा पुनरुवाच—"सामान्यतः पितृणां ज्येष्ठः प्रियः, मातॄणां कनिष्ठः, तस्मात् अहम् कनिष्ठं रक्षामि।" तयोः वचने श्रुत्वा, मध्ये स्थितः शुनःशेपः स्वयम् एव उवाच—"पितरौ ज्येष्ठं न विक्रयीष्यतः, मातरौ कनिष्ठं न विक्रयीष्यति; अतः मध्ये स्थितः मम विक्रयः सम्भवति, तस्मात् माम् गृहाण।" तदा राजा अम्बरीषः सुमहत् सुवर्णराशिभिः, मणिमुक्ताफलैः च, शतसहस्रगोदानेन शुनःशेपं कृत्वा, हृष्टचित्तः तम् गृहित्वा निर्जगाम। राजा तेजस्वी अम्बरीषः शीघ्रं शुनःशेपं रथमारोप्य, त्वरितं प्रस्थितवान्। एवं षट्षष्टितमः सर्गः समाप्तः। शुनःशेपं गृहित्वा, राजा अम्बरीषः, नरश्रेष्ठः, मध्यान्हे पुष्करे न्यविशत्। तत्र विश्रान्तः स शुनःशेपः, ख्यातः तेजस्वी, पुष्करतीर्थे विश्राम्य, विश्वामित्रं ददर्श। सः तृषार्तः श्रमक्लान्तः शोकविह्वलमुखः, मातारं मातुलं विश्वामित्रं तपस्यन्तं मुनिभिः सह दृष्ट्वा, तस्याङ्के पतित्वा वाक्यम् अब्रवीत्—"न मे माता, न पिता, न बन्धवः सन्ति।" "मुनिवर, धर्मेण माम् रक्षितुम् अर्हसि; त्वमेव सर्वस्य शरणं स्रष्टा च। राज्ञः कार्यं निर्वर्त्यताम्, मम दीर्घायुः अनन्तायुः च स्यात्। तपसा स्वर्गलोकम् आप्नुयाम्। अनाथस्य मम त्वमेव रक्षकः, पुत्रवत् पालय माम्, धर्मज्ञ।" तस्य वचनं श्रुत्वा, महातपाः विश्वामित्रः तं विविधैः शब्दैः सान्त्वयित्वा, ततः पुत्रान् सम्बोधितवान्—"यस्य हेतोः पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, श्रेयसे स्वर्गाय, स एव कालयः आगतः। अयं मुनिपुत्रः मम शरणागतः; पुत्राः, प्रीतये स्वजीवनं दत्त्वा, राज्ञः यज्ञे पशुः भवत।" "यूयं धर्मनिष्ठाः सन्तः, राज्ञः यज्ञपशुः भूत्वा, वह्निं तर्पयत। शुनःशेपस्य रक्षणं भविष्यति, यज्ञः निर्विघ्नः, देवाः तृप्यन्ति, मम वाक्यं सत्यं भविष्यति।" एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, तस्य पुत्राः मधुच्छन्दः आदयः गर्विताः अश्रुपूर्णलोचनाः प्रत्युवाचुः—"कथम् अन्यस्य पुत्रं रक्षित्वा, आत्मनः पुत्रान् त्यजसि? एषा वृत्तिः न शोभना, श्वमांसभक्षणवत्।" पुत्राणां वचनं श्रुत्वा, क्रोधात् तपस्वी मुनिः रक्तलोचनः अब्रवीत्—"भयभीतेन वाक्यं एतत् उक्तम्, धर्मेणापि न गर्हितम्। मम वचनं अवज्ञाय, क्रूरं रोमाञ्चनं च। यूयं वसिष्ठवंशवत् श्वमांसभक्षिणः जात्या भविष्यथ, सहस्रवर्षपर्यन्तम् पृथिव्याम् स्थास्यथ।" एवं पुत्रेषु शापं दत्त्वा, स महर्षिः शुनःशेपं दुःखितम् आश्वास्य, तस्य रक्षां कल्याणं च कृत्वा, अब्रवीत्—"श्रृणु, यज्ञे अम्बरीषस्य, तव पाशबन्धनं कुर्यात्, रक्तमाल्यविलेपनैः अलंक्रियमानः, विष्णुप्रतिष्ठां गच्छ, वह्निं स्तौहि।" "यज्ञे एते द्वौ दिव्यौ मन्त्रौ गाय; ततो सिद्धिं लप्स्यसे।" शुनःशेपः तौ मन्त्रौ आदाय, शीघ्रं राजानं अम्बरीषं प्रति उवाच—"राजेन्द्र, शीघ्रं यज्ञशालां गच्छाम, व्रतं समाप्तं कुरु।" राजा शुनःशेपस्य वाक्यं श्रुत्वा, प्रमुदितः, शीघ्रं यज्ञवाटिकां प्रविष्टः। ऋत्विग्भ्यः अनुमत्य, राज्ञा पशुः लक्ष्मणा चिह्नितः, रक्तवाससा बद्धः, यूपे स्थाप्यते।