रघुकुलशिरोमणिः रामः, बलसम्पन्नः, वानरश्रेष्ठैः परिवृतः, तदा ताम् उग्रकर्मणः क्रूरकृत्यस्य राक्षसस्य विनाशाय शीघ्रं दृष्टिं समारोपयत्। एवं सप्ताशीतितमः सर्गः युध्दकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। अथ एकोन्याशीतितमः सर्गः आरभ्यते। महात्मनः राघवस्य चित्तं विज्ञाय सः युद्धात् निवृत्तः नगरं प्रविवेश। ततः रावणस्य पुत्रः वीरः, तेषां शीघ्रराक्षसानां संहारं स्मृत्वा, क्रोधात् रक्तलोचनः निर्गतः। पुलस्त्यवंशसम्भूतः महाबलः इन्द्रजित्, देवद्राणः, पश्चिमद्वारात् राक्षसैः परिवृतः निर्गच्छन् अभवत्। इन्द्रजित् तदा रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ युद्धाय प्रवृत्तौ दृष्ट्वा मायाम् आस्थाय कार्यारम्भाय स्थितः। सः मायया सीतां स्वस्य रथे स्थापयित्वा महाबलैः राक्षसैः परिवृतः तस्याः संहाराय निश्चितः। सर्वान् मोहितुम्, भ्रमायोजना कृत्वा, दुष्टचित्तः सः सीतावधाय वानराणां समीपं गतः। तं तत्रागच्छन्तम् दृष्ट्वा सर्वे वनवासिनः वानराः क्रुद्धाः युद्धोत्सुकाः शिलाः गृहीत्वा उत्पतिताः। हनुमान् गजसाम वानरः तेषां अग्रतः गच्छन् महतीं गिरिशृङ्गम् आक्रान्तवान्। तत्र सः इन्द्रजितस्य रथे दुःखिता, एकबालेन भूषिता, उपवासक्लान्तमुखी, शोकविह्वला सीतां दृष्टवान्। सः तां सीतां एकवस्त्रधारिणीं, मलिनवस्त्रां, अलङ्कारविहीनां, रामप्रियाम्, सर्वाङ्गमलिनां, तां कुलीनां नारीं अपश्यत्। क्षणं मैथिलीं निरीक्ष्य चिन्तयन्, जनकात्मजां चिरकालं न दृष्टवान् इति स्मृत्वा, दुःखितः हनुमान् ताम् अनुशोचन्, सुखहीनः, तपस्वी, रथस्थां, राक्षसपुत्रस्य वशे स्थितां सीतां अपश्यत्। तस्यां कार्ये किमर्थम् इति विचिन्त्य, महावानरः वानरश्रेष्ठैः सह रावणपुत्रं प्रति अभ्यधावत्। तदा रावणस्य पुत्रः कोपवशात् तीक्ष्णं खड्गं उत्थाय सीतां केशेषु आकर्षत्। सर्वे अपश्यन् तां राक्षसः स्त्रीं ताडयामास, सा 'राम! राम!' इति क्रन्दन्ती, मायया रथे स्थापिता। केशेषु आकृष्टां सीतां दृष्ट्वा हनुमान् शोकात् संतप्तः, वातात्मजः अश्रूणि मुमोच। रामस्य प्रियतमा, सर्वाङ्गसुन्दरीं सीतां दृष्ट्वा हनुमान् राक्षसपुत्रं प्रति क्रोधात् कठोरं वचनं उवाच। 'दुष्ट! आत्मनः विनाशाय केशेषु आकृष्य कार्यं कुरुषे; ब्रह्मर्षिवंशे जातः अपि राक्षसस्वभावं आलिङ्गितवान्। हे पापिन्, तव मनः अत्यधमम्; क्रूरः, नीचः, दुष्टबलः, तव कर्म अधमस्य; दया रहितः त्वम्। मैथिली स्वगृहात्, राज्यात्, रामस्य हस्तात् निष्कासिता; किं दोषः तस्याः, यत् त्वं ताम् निर्दयेन हन्ति? यदि त्वं सीतां हन्ति, त्वं दीर्घकालं न जीविष्यसि; मृत्युपात्रं कर्म कृत्वा त्वं मम वशे आगतः। ये लोकाः स्त्रीहन्तारः, जनहन्तारः तेन निन्दिताः, तान् त्वं जीवितं परित्यज्य प्राप्स्यसि।' एवं उक्त्वा हनुमान् वानरैः शस्त्रग्रहणैः परिवृतः, राक्षसपुत्रं प्रति महाक्रोधात् अभ्यधावत्। परन्तु एकः राक्षसः कोपात् तं वनवासिनां बलं स्वस्य सैन्येन निवारयामास। ततः इन्द्रजित् सहस्रबाणैः वानरबलं कम्पितवान्, हनुमन्तं प्रति उवाच— 'सुग्रीवः, रामः, त्वं च सीतायाः कृते अत्र आगतम्; अद्य तव साक्षात् वैदेहीं हनिष्यामि। तां हत्वा रामं, लक्ष्मणं, त्वां, सुग्रीवं, नीचं विभीषणं च हनिष्यामि। त्वं वदसि—'स्त्री न हन्तव्या'—परन्तु शत्रुं दुःखं यत्, तत् कर्तव्यम्।' एवं उक्त्वा इन्द्रजित् स्वयं रुदतीं मायामयीं सीतां तीक्ष्णखड्गेन हन्तुम् आरभत्। यज्ञसूत्रपथे तां तपस्विनीं छित्त्वा, विशालजघनां, शोभनां, भूमौ पतितवान्। तां हत्वा इन्द्रजित् हनुमन्तं प्रति उवाच— 'पश्य रामस्य प्रियतमा अस्त्रहतां; वैदेही हता, तव प्रयासः व्यर्थः।' इन्द्रजित् स्वयं महाखड्गेन तां पुनः हत्वा, हर्षितः, रथं आरोह्य, महद् गर्जनम् अकरोत्। वानराः समीपस्थाः तस्य गर्जनं श्रुत्वा, तस्य व्याप्तमुखं दृष्ट्वा, तं दुर्गं शरणं गच्छन्तम् अपश्यन्। सीतावधेन तं दुष्टचित्तं रावणपुत्रं अतिशयेन हृष्टम् दृष्ट्वा, वानराः विषादेन व्याकुलाः, सर्वतः पलायन्ते। एवं एकोन्याशीतितमः सर्गः समाप्तः। अथ द्व्यशीतितमः सर्गः आरभ्यते। तस्य गर्जनं, इन्द्रवज्रनिनादसदृशं, श्रुत्वा, वानराः सर्वदिशः पश्यन्तः, महाभयात् पलायन्ते।